1 P 3,18-4,4a: Po co Chrystus „zstąpił do piekieł”, czyli do krainy umarłych?

Tekst w przekładzie Biblii Tysiąclecia

3,18 Chrystus bowiem również raz umarł za grzechy, sprawiedliwy za niesprawiedliwych, aby was do Boga przyprowadzić; zabity wprawdzie na ciele, ale powołany do życia Duchem. 19 W nim poszedł ogłosić [zbawienie] nawet duchom zamkniętym w więzieniu, 20 niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego cierpliwość Boża oczekiwała, a budowana była arka, w której niewielu, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę. 21 Teraz również zgodnie z tym wzorem ratuje was ona we chrzcie nie przez obmycie brudu cielesnego, ale przez zwróconą do Boga prośbę o dobre sumienie, dzięki zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa. 22 On jest po prawicy Bożej, gdyż poszedł do nieba, gdzie poddani Mu zostali Aniołowie i Władze, i Moce.

4,1 Skoro więc Chrystus cierpiał w ciele, wy również tą samą myślą się uzbrójcie, że kto poniósł mękę na ciele, zerwał z grzechem, aby resztę czasu w ciele przeżyć już nie dla [pełnienia] ludzkich żądz, ale woli Bożej.
3 Wystarczy bowiem, żeście w minionym czasie pełnili wolę pogan i postępowali w rozwiązłościach, żądzach, nadużywaniu wina, obżarstwie, pijaństwie i w niegodziwym bałwochwalstwie. 4 Temu też się dziwią, że wy nie płyniecie razem z nimi w tym samym prądzie rozpusty.

Krytyka literacka

1. Kontekst i kompozycja

Na omawiany fragment składają się dwie części. Pierwszy tekst traktuje o zstąpieniu Chrystusa do „Otchłani” i o wodach chrztu (por. 3,18-22), drugi zaś o odwróceniu się chrześcijan od dawnego, pogańskiego, grzesznego postępowania” (por. 4,1-4a). Przed analizowanym fragmentem znajdują się pouczenia św. Piotra skierowane do wyznawców Chrystusa w obliczu prześladowań (por. 3,13-17), a po nim upomnienia w kontekście sądu Bożego (4,4b-19)

2. Gatunek literacki

Pierwszy fragment ma charakter swoistej parenezy. Ma ukazać cierpiącego Chrystusa jako wzór dla prześladowanych chrześcijan oraz Jego triumf nawet nad „duchami zamkniętymi w więzieniu” Pojawia się tu również typologia, w ramach której autor zestawia wody potopu z wodami chrztu. W drugim tekście również cierpienie Pana ma charakter parenetyczny dla Jego wyznawców i przybiera charakter pouczeń o zabarwieniu moralnym.

Orędzie teologiczne

            Św. Piotr przywołuje śmierć Jezusa mającą charakter ofiary zadośćczyniącej (dosł.: reparacyjnej), który będąc sprawiedliwym, umarł (a właściwie „cierpiał”, jako że w tekście pojawia się czasownik paschein) za ludzi niesprawiedliwych i za ich grzechy, a wszystko po to, by ich przyprowadzić do Boga. O zmartwychwstaniu Pana, które było centralnym tematem przepowiadania w Kościele, apostoł pisze jako o „powołaniu do życia przez Ducha” (w. 18).

Największą trudność mają egzegeci w interpretacji wzmianki o tym, że Chrystus poszedł ogłosić (zbawienie) duchom w więzieniu (fylake) (w. 19). Autor dalej wyjaśnia, że chodzi o duchy nieposłuszne Bogu i wystawiające Jego cierpliwość na próbę. Przywołuje potop jako karę dla ludzkości, w którym dzięki arce uratował się Noe i jego najbliżsi („osiem dusz”; w. 20). W historii interpretacji pojawiło się wiele prób wyjaśnienia tego fragmentu.

Oto kilka najważniejszych z nich: Chrystus zstąpił do otchłani (do Hadesu, Szeolu, krainy umarłych) pomiędzy śmiercią i zmartwychwstaniem, aby w swej duszy (w swym „Duchu”, mocą tego Ducha) ogłosić swe zwycięstwo i zbawienie, które jest tylko w Nim, duszom wszystkich zmarłych. Objawiając się im otwiera przed nimi Prawdę i Drogę zbawienia – Drogę do życia wiecznego, które jest tylko w Nim: ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Synu Człowieczym, Jezusie Chrystusie-Mesjaszu i Panu.

Dalej apostoł przywołuje wodę, która w czasach Noego stała się narzędziem wyniszczenia dla grzesznej ludzkości, a Noe i jego najbliżsi zostali „uratowani przez wodę” (w. 20). Wody potopu stały się zapowiedzią wód chrztu. Spotykamy tu zjawisko typologii, w myśl której pewne postacie i wydarzenia (najczęściej) starotestamentalne są zapowiedziami/prefiguracjami postaci i wydarzeń z Nowego Testamentu. Jak wody potopu uratowały Noego, tak przejście przez wody chrztu ratuje nas od grzechu i zapewnia życie wieczne. To z kolei winno stać się dla chrześcijan zobowiązaniem do kształtowania „dobrego sumienia” (to jest mniej więcej to samo, co ewangeliczne „czyste serce”) (w. 21).

Dalej św. Piotr po raz kolejny przywołuje zmartwychwstanie Chrystusa oraz Jego triumf w niebie. Syn Boży zasiadł po prawicy Ojca i panuje nad wszelkimi mocami, tak nad ludźmi, jak i nad istotami duchowymi („aniołowie, Władze i Moce”; w. 22).

W kolejnym fragmencie, który rozpoczyna rozdz. 4, cierpiący w ciele Chrystus staje się wzorem dla cierpiących i prześladowanych swoich wyznawców. Konkretnie chodzi o chrześcijan pogańskiego pochodzenia, którzy do niedawna postępowali jak inni poganie. Św. Piotr wymienia tu złe uczynki, jakich się dopuszczali, a konkretnie rozwiązłości, żądze, nadużywanie wina, obżarstwo, pijaństwo i bałwochwalstwo (w. 3). Stracili pewną (dłuższą lub krótszą) część swego życia na realizowaniu „ludzkich żądz”, ale resztę życia mają poświęcić na pełnienie woli Bożej (w. 2). Taka ich nowa postawa i odwrócenie się od dotychczasowego niegodziwego postępowania wywołuje u ich dawnych pogańskich współziomków zdziwienie (w. 4a).

Ojcowie Kościoła

Trzeciego dnia Chrystus powstał do nowego życia, ogłosiwszy Ewangelię „duchom zamkniętym w więzieniu” (1 P 3,19). Okazał On więc swą miłość ku gatunkowi ludzkiemu w najdoskonalszy sposób, nie tylko udzielając zbawienia tym, którzy wciąż żyli na ziemi, ale też zgodnie z Pismem głosząc wyzwolenie tym, którzy już umarli i mieszkali w ciemnościach (Iz 42,7), w głębinach otchłani” (Dz 7,58) (św. Cyryl Aleksandryjski, Komentarz do Ewangelii Jana, 16,16).

Pan nie zstąpił do piekła w swoim ciele, lecz w Duchu. On działa wszędzie: gdy cieleśnie wskrzeszał umarłych, swoim Duchem uwalniał ich dusze. Gdy ciało Pańskie zawisło na krzyżu, groby się otworzyły; piekło zostało otwarte, zmarli otrzymali życie, dusze wróciły na świat (Aleksander z Aleksandrii, Listy o arianizmie, 5.6).

Kultura i sztuka

Galeria zdjęć (2 zdjęć)

 Życie i nauczanie Kościoła

1. Katechizm Kościoła Katolickiego

Liczne wypowiedzi Nowego Testamentu, według których Jezus został wskrzeszony „z martwych” (Dz 3, 15; Rz 8, 11; 1 Kor 15, 20), zakładają, że przed zmartwychwstaniem przebywał On w krainie zmarłych. Takie jest pierwsze znaczenie, jakie przepowiadanie apostolskie nadało zstąpieniu Jezusa do piekieł; Jezus doświadczył śmierci jak wszyscy ludzie i Jego dusza dołączyła do nich w krainie umarłych. Jezus zstąpił tam jednak jako Zbawiciel, ogłaszając dobrą nowinę uwięzionym duchom (632).

Krainę zmarłych, do której zstąpił Chrystus po śmierci, Pismo święte nazywa piekłem, Szeolem lub Hadesem, ponieważ ci, którzy tam się znajdują, są pozbawieni oglądania Boga. Taki jest los wszystkich zmarłych, zarówno złych, jak i sprawiedliwych, oczekujących na Odkupiciela (…). Jezus nie zstąpił do piekieł, by wyzwolić potępionych, ani żeby zniszczyć piekło potępionych, ale by wyzwolić sprawiedliwych, którzy Go poprzedzili (633).

„Nawet umarłym głoszono Ewangelię…” (1 P 4, 6). Zstąpienie do piekieł jest całkowitym wypełnieniem ewangelicznego głoszenia zbawienia. Jest ostateczną fazą mesjańskiego posłania Jezusa, fazą skondensowaną w czasie, ale ogromnie szeroką w swym rzeczywistym znaczeniu rozciągnięcia odkupieńczego dzieła na wszystkich ludzi wszystkich czasów i wszystkich miejsc, aby wszyscy ci, którzy są zbawieni, stali się uczestnikami Odkupienia (634).

2. Nauczanie papieży

W ten sposób bowiem poprzez zmarłych dzieło odkupienia dokonane na krzyżu dotyka niejako wszystkich pokoleń ludzi sprawiedliwych, żyjących gdziekolwiek na świecie i kiedykolwiek przed Chrystusem, a także po Chrystusie. Wszyscy oni zostają poprzez tę śmierć objęci Chrystusowym odkupieniem. A więc to zstąpienie Chrystusa pośmiertne do kraju zmarłych jest równocześnie ogłoszeniem wszystkim pokoleniom ludzkości Dobrej Nowiny o wiecznym zbawieniu w Bogu (Jan Paweł II, Audiencja Generalna, 11 stycznia 1989).

Wielka Sobota jest dniem ukrycia Boga, jak czytamy w pewnej starożytnej homilii: «Co się wydarzyło? Dzisiaj na ziemi panuje wielka cisza, wielka cisza i samotność. Wielka cisza, bo Król śpi… Bóg umarł w ciele i zstąpił, by wstrząsnąć królestwem piekieł». W Credo wyznajemy wiarę, że Jezus Chrystus «umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion, zstąpił do piekieł, trzeciego dnia zmartwychwstał» (Benedykt XVI, Rozważanie przed Całunem Turyńskim, 2 maja 2010).

Drodzy bracia i siostry, dla Boga zstąpienie [do piekieł] nie jest porażką, ale wypełnieniem Jego miłości. Nie jest przegraną, lecz drogą, poprzez którą ukazuje On, że dla Jego miłości nie istnieje miejsce zbyt odległe, serce zbyt zamknięte czy grób zbyt mocno zapieczętowany. To nas pociesza, to nas podtrzymuje. A jeśli czasami wydaje się nam, że sięgamy dna, pamiętajmy: właśnie z tego miejsca Bóg ma moc rozpocząć nowe stworzenie (Leon XIV, Audiencja Generalna, 24 września 2025).

Pytania do modlitwy i refleksji

• Jakie znaczenie ma dla mnie zmartwychwstanie Jezusa?
• Jakie znaczenie ma dla mnie chrzest św.?
• Jak modlę się za zmarłych – zwłaszcza nagle, w duchu rezygnacji i małej wiary?
• Jakie grzechy popełniane przez niewierzących w Jezusa odróżniają ich ode mnie?

Lektura poszerzająca

Gryglewicz F.. Listy katolickie. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz (Pismo   Święte Nowego Testamentu XI), Poznań 1959.

Hałas S., Pierwszy List św. Piotra (Nowy Komentarz Biblijny), Częstochowa 2007.

Keating D., Pierwszy i Drugi List św. Piotra, List Judy (Katolicki Komentarz do Pisma Świętego), Poznań 2023.