1 Tm 3,1-13: Apostolski wzór biskupa i diakona – ikony Chrystusa Kapłana, Nauczyciela i Pasterza

Tekst w przekładzie Biblii Tysiąclecia (wyd.5)

1 Nauka to godna wiary: jeśli ktoś dąży do biskupstwa, pragnie dobrego zadania. 2 Biskup więc powinien być bez zarzutu, mąż jednej żony, trzeźwy, rozsądny, przyzwoity, gościnny, sposobny do nauczania, 3 nie przebierający miary w piciu wina, nieskłonny do bicia, ale opanowany, niekłótliwy, niechciwy na grosz, 4 dobrze zarządzający własnym domem, z całą godnością trzymający [swoje] dzieci w uległości. 5 Jeśli ktoś bowiem nie umie stanąć na czele własnego domu, jakżeż będzie się troszczył o Kościół Boży? 6 Nie [może to być] świeżo ochrzczony, ażeby wbiwszy się w pychę, nie wpadł w diabelskie potępienie. 7 Powinien też mieć dobre świadectwo ze strony tych, którzy są z zewnątrz, ażeby się nie naraził na wzgardę 
i sidła diabelskie.
8 Diakonami tak samo winni być ludzie godni, nieobłudni w mowie, nie nadużywający wina, niechciwi brudnego zysku, 9 [lecz] utrzymujący tajemnicę wiary 
w czystym sumieniu. 10 I oni niech będą najpierw poddawani próbie, i dopiero wtedy niech spełniają posługę, jeśli są bez zarzutu. 11 Kobiety również – godne, nieskłonne do oczerniania, trzeźwe, wierne we wszystkim. 12 Diakoni niech będą mężami jednej żony, rządzący dobrze dziećmi i własnymi domami. 13 Ci bowiem, skoro dobrze spełnili czynności diakońskie, zdobywają sobie zaszczytny stopień i wielką pewność w wierze, która jest w Chrystusie Jezusie.

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Michael Damaskenos postbizantyjski malarz kreteński (1530-1593), Sobór nicejski (325 r. po Chr.) Ikona z XVI w. ukazująca biskupów zebranych na soborze. Wykonana dla wspólnoty klasztoru Wrontisina Krecie. Przechowywana w muzeum w Heraklionie
.

Krytyka literacka

W jednostce tekstualnej 3,1-13 z łatwością można wydzielić dwie mniejsze perykopy. Są to: 1) ww. 1-7; 2) ww. 8-13. W takiej kolejności zostaną one omówione poniżej.

1.Przymioty wymagane od przełożonego wspólnoty (3,1-7).

Tradycja i redakcja Szczegółowa analiza literacka fragmentu 3,1-7 prowadzi do wniosku, że autor wykorzystał różny tradycyjny materiał i stworzył z niego zwarty tekst w całości dedykowany urzędowi biskupa w Kościele.
Gatunek i struktura literacka Pod względem gatunku literackiego mamy tu do czynienia z katalogiem cnót, który nie jest samodzielnym gatunkiem literackim, lecz toposem, motywem lub elementem kompozycyjnym występującym w obrębie różnych gatunków literackich i tekstów kulturowych. Strukturę literacką perykopy uwzględniając paralelizm zdań podrzędnych rozpoczynających się od ei tis (jeśli ktoś) oraz zdań głównych zaczynających się od dei (trzeba), można zamknąć w następującym schemacie: 3,1b eis tis (jeśli ktoś) – funkcja biskupa; 3,2: dei oun (trzeba więc) przymioty biskupa (ww. 2-4.6); 3,5: eis tis (jeśli ktoś) -funkcja biskupa; 3,7: dei de kai (trzeba też) – ostatni przymiot biskupa (za M. Gourgues).
Orędzie teologiczne. Po akceptacji dążenia ku biskupstwu, określonego pragnieniem dobrego zadania (w.1), następuje katalog ściśle określonych wymagań stawianych kandydatom na biskupów, który jest wyjątkowo liczny, a do tego ściśle określony. Mają to być ludzie nienagannego życia. Owa nienaganność powinna przejawiać się w tym, że mają to być ludzie uczciwie żyjący z jedną żoną albo mówiąc inaczej, raz tylko żonaci. Oznaką cnoty roztropności są dwa synonimiczne określenia: trzeźwość i rozsądek (ww. 2-3), którymi powinni odznaczać się kandydaci do urzędu. O tej samej roztropności myśli Apostoł mówiąc o biskupach, że powinni posiadać umiejętność zarządzania własnym domem, jeśli pragną trzymać pieczę nad Kościołem Bożym (ww. 4-5). Apostoł miał świadomość, iż wspólnota efeska stanowiła ludzi świeżo nawróconych, stąd wskazanie, aby kandydatów na biskupów nie wybierać spośród neofitów ochrzczonych (w.6). Poprawne, a zarazem godne sprawowanie urzędu biskupa wymagało wrośnięcia w tradycje chrześcijańskie. W w. 7 zauważona została również konieczność unikania złych ludzi oraz troska o dobrą sławę. Poprzez posługę biskupa Kościół nie może być narażony na uskarżanie się nie tylko samych wiernych wspólnoty, ale przede wszystkim, ze strony niewiernych.

2. Kwalifikacje wymagane od diakonów (3,8-13).

Tradycja i redakcja Analiza literacka perykopy 3,8-13 prowadzi do wniosku, że podobieństwo do poprzedniej listy kwalifikacji wymaganych od przełożonego wspólnoty wskazuje na to samo źródło ich pochodzenia. Autor wzoruje się tuta na podobnych katalogach zarówno pogańskich jak i żydowskich, które określały idealną postać osoby pełniącej jakąś publiczną funkcję społeczną czy religijną.
Gatunek i struktura literacka Pod względem gatunku literackiego mamy tu do czynienia z katalogiem cnót, który nie jest samodzielnym gatunkiem literackim, lecz toposem, motywem lub elementem kompozycyjnym występującym w obrębie różnych gatunków literackich i tekstów kulturowych. R. A. Falconer proponuje następującą strukturę literacką perykopy: ww. 8-9. 12. 10. 13. 11. Wydaje się, że taki podział nie jest konieczny, albowiem tematyka perykopy jest jednolita. Przemieszczenia zaś materiału dowodzą różnorodności wykorzystanych dokumentów.
Orędzie teologiczne Oprócz nienagannego życia w małżeństwie i rodzinie (w. 12), diakoni podobnie jak biskupi muszą odznaczać się trzeźwością i być pozbawionymi chciwości nieuczciwego zysku (w. 8). Według Apostoła winni być oni poddani bliżej nie określonym próbom. Ponieważ diakonat otwierał drogę do kolejnych stanowisk w Kościele, już na tym etapie należało dokonać dokładnego rozeznania dotyczącego kwalifikacji moralnych kandydata do tego urzędu (w. 10). Obecna w w. 11 wzmianka o kobietach w bezpośrednim kontekście spraw dotyczących diakonów, stanowi być może aluzję do kobiet-diakonis. Taką była posługująca w Kenchrach Febe (por. Rz 16,1). Późniejsze dokumenty przypisują diakonisom nakaz pouczania innych kobiet o prawdach wiary, asystowanie przy obrzędach chrztu oraz nawiedzanie i posługę chorym. Biblia nie podaje wiadomości odnoszących się zarówno do sposobu ich rekrutacji, jak również ich apostolskiej działalności. Należy podkreślić, że diakoni nie posiadali kompetencji, które upodabniałyby ich do autentycznych rządców Kościołów lokalnych. Nie mamy potwierdzenia, że diakoni wkładali na kogoś ręce. Wspólnota była związana z osobą Apostoła, który był prawdziwym jej przełożonym i sprawował swą władzę kapłańską, nauczycielską (prorocką) i pasterską albo osobiście, nawiedzając co pewien czas utworzone przez siebie Kościoły, albo listownie lub przez wysłanników. Apostoł zaznacza w w. 13, że dobrze wypełniana posługa diakona jest gwarantem oglądania Chrystusa w wieczności.

Świadectwa Ojców Kościoła

Św. Ignacy z Antiochii (+108 po Chr.): „Starajcie się więc uczestniczyć w jednej Eucharystii. Jedno bowiem jest Ciało naszego Pana Jezusa Chrystusa i jeden kielich ku jedności Jego Krwi; jeden ołtarz, jak jeden jest biskup wraz z prezbiterium i diakonami, moimi współsługami” (List do Filadelfian 4).

Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 140 – ok. 202 po Chr.): „Pragnęli [Apostołowie] bowiem, aby ci ludzie byli pod każdym względem bardzo doskonali i nienaganni, pozostawiając ich jako swoich następców” (Adversus haereses III, 3,1).

Św. Jan Chryzostom (+407 po Chr.): „Ten, kto przewodzi, powinien jaśnieć bardziej niż jakiekolwiek światło; jego życie powinno być nieskalane, aby wszyscy […] uczynili jego życie wzorem dla własnego” (Homilia X do 1 Listu do Tymoteusza).

Wpływ komentowanego tekstu z 1 Tm 3,1-13 na literaturę, poezję, malarstwo, muzykę

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Giotto di Bondone właśc. Angiolo di Bondone, zdrobniale Angiolotto (ok. 1266-1337), włoski malarz i architekt. Wizerunek św. Szczepana, diakona i pierwszego męczennika, datowany między 1320 -1325.

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Stanisław Samostrzelnik ( ok. 1490-1541), malarz miniaturzysta i twórca malowideł ściennych, cysters. Obraz Św. Stanisław (1530-1535).

Aktualizacja orędzia teologicznego perykopy

Katechizm Kościoła Katolickiego (1992): „Od początku posługa święceń była udzielana 
i wykonywana według trzech stopni: jako posługa biskupów, prezbiterów i diakonów. Posługi udzielane przez święcenia są niezastąpione w organicznej strukturze Kościoła. Bez biskupów, prezbiterów i diakonów nie można mówić o Kościele” (nr 1593).
Normy podstawowe formacji diakonów stałych (1998): „Cechy wymienione przez Pawła są przede wszystkim cechami ludzkimi, jak gdyby chciał powiedzieć, że diakoni mogą pełnić swoją posługę jedynie wtedy, gdy są przykładnymi wzorami człowieczeństwa”.

Św. Jan Paweł II (1920-2005): „Poprzez konsekrację biskup staje się bowiem w pełni nauczycielem, kapłanem i przewodnikiem wspólnoty chrześcijańskiej. W centrum jego posługi zawsze musi zatem być Chrystus, Boski Nauczyciel, obecny przez słowo Pisma Świętego oraz w sakramencie Eucharystii. (…)Waszym zadaniem jako biskupów jest czuwanie nad sprawowaniem sakramentów i w ogóle nad całym kultem. Zadbajcie, ażeby spełnione zostały oczekiwania wiernych, którzy pragną, by liturgia była sprawowana w sposób godny, by nie było w niej miejsca na improwizację i przypadek. Liturgia jest bowiem wielką szkołą życia chrześcijańskiego, w której adoruje się, kocha i poznaje Pana, a także umacnia wolę naśladowania Mistrza i postanowienie konsekwentnego dawania świadectwa” (Przemówienie do nowo konsekrowanych biskupów, Castel Gandolfo, 17.09.2004).

Kilka pytań do refleksji

Panowanie nad sobą: Czy nadużywam alkoholu lub innych rzeczy, które mogą mną zawładnąć? Czy jestem człowiekiem opanowanym? Czy łatwo wybucham gniewem? Czy ranię innych słowami, ironią, pogardą albo milczeniem? Czy szukam konfliktów? Czy potrafię ustąpić?

Relacje z ludźmi: Czy jestem gościnny i dostępny dla innych? Czy naprawdę słucham? Czy kogoś traktuję z wyższością? Czy obmawiam, oczerniam lub przekazuję niesprawdzone informacje? Czy moje słowa budują jedność?

Prawda i uczciwość: Czy jestem „nieobłudny w mowie”? Czy mówię prawdę? Czy składam obietnice, których później nie dotrzymuję? Czy inaczej przedstawiam siebie publicznie, a inaczej żyję prywatnie? Czy manipuluję ludźmi albo faktami dla osiągnięcia własnego celu?

Pieniądze i dobra materialne: Czy jestem chciwy? Czy pieniądze mają zbyt duży wpływ na moje decyzje? Czy jestem uczciwy w sprawach finansowych? Czy korzystam z cudzej własności bez pozwolenia? Czy potrafię dzielić się tym, co posiadam?

Najbliżsi i codzienne obowiązki: Czy troszczę się o ludzi, za których jestem odpowiedzialny? Czy nie zaniedbuję najbliższych z powodu pracy, działalności lub posługi? Czy jestem cierpliwy wobec tych, z którymi żyję na co dzień? Czy wymagam od innych tego, czego sam nie praktykuję?

Pycha: Czy pragnę stanowisk, tytułów, funkcji albo uznania? Czy jestem zazdrosny o sukces innych? Czy boli mnie, gdy ktoś inny zostaje doceniony? Czy potrafię przyjąć krytykę i upomnienie? Czy umiem powiedzieć: „pomyliłem się”, „nie wiem”, „przepraszam”? Czy przypisuję sobie dobro, które w rzeczywistości jest łaską Boga i owocem pracy wielu osób?

Modlitwa

Panie Jezu, ucz mnie żyć tak, aby moje czyny były zgodne z wiarą, którą wyznaję. Daj mi serce czyste, pokorne i wolne od pychy. Ucz mnie opanowania, uczciwości i troski o drugiego człowieka.
Spraw, abym nie szukał własnej korzyści ani uznania, lecz wiernie służył Tobie i ludziom. Niech moje życie będzie dobrym świadectwem dla innych.
Daj mi łaskę wierności w małych rzeczach i czyste sumienie, abym każdego dnia coraz bardziej upodabniał się do Ciebie. Amen

Zdjęcie przybliżające świat Biblii albo życie współczesnego człowieka

Nowo wyświęceni diakoni salezjańscy – Rzym, czerwiec 2024 r.