Od Arki Noego do gołębia pokoju – świat zwierząt w refleksjach papieży

W liturgiczne wspomnienie świętego Antoniego, 17 stycznia, patrona zwierząt, Kościół skupia się na „współistotach człowieka”. Podczas gdy na całym świecie błogosławione są stajnie i przynoszone do kościołów zwierzęta domowe, warto zajrzeć do archiwów: papieże wielokrotnie podkreślali głęboki związek między człowiekiem, zwierzętami i stworzeniem.

Tradycyjnie św. Antoni jest przedstawiany z świnią i dzwonkiem – założycielem Zakonu Szpitalnego św. Antoniego – antonitów, który wykorzystywał tłuszcz wieprzowy do leczenia „ognia św. Antoniego” (ergotyzmu). Jednak teologiczne znaczenie zwierząt wykracza daleko poza ikonografię. Obecne są one w Piśmie Świętym i służą papieżom jako pomost do wyjaśniania złożonych prawd dotyczących wiary i życia.

Przymierze ze wszystkimi istotami żywymi

W 1988 roku Jan Paweł II przypomniał o istocie Księgi Rodzaju: Bóg zawiera przymierze nie tylko z ludźmi, ale z „każdą żywą istotą […] ptakami, bydłem i dzikimi zwierzętami”. Arka Noego staje się w ten sposób symbolem obecności Boga pośród Jego ludu i zbawienia całego stworzenia przed „potopem grzechu”.

Świadomość i cierpienie: refleksja Leona XIV

Podczas audiencji generalnej 10 grudnia 2025 r. papież Leon XIV nawiązał do ludzkiego lęku egzystencjalnego. Stwierdził, że tylko człowiek jest świadomy swojej śmiertelności. „Zwierzęta oczywiście cierpią i zdają sobie sprawę, że śmierć jest bliska, ale nie wiedzą, że śmierć jest częścią ich przeznaczenia” – powiedział papież. Ta świadomość sprawia, że człowiek jest „paradoksalnym stworzeniem”, które w przeciwieństwie do zwierząt zadaje sobie pytanie o sens końca.

Owce wśród wilków: łagodność u Franciszka

Papież Franciszek użył obrazu baranka, aby opisać misję chrześcijańską. W swojej katechezie z 15 lutego 2023 r. podkreślił, że Jezus wysyła swoich uczniów jako „owce wśród wilków”. Nie wymaga od nas, abyśmy nauczyli się walczyć jak wilki lub zwyciężać dzięki prestiżowi i władzy. „Jeśli nie chcesz być owcą, Pan nie obroni ciebie przed wilkami” – ostrzegł Franciszek. Chodzi o pokorę, niewinność i gotowość do poświęcenia – cechy, które symbolizuje baranek.

Niewinne Baranek i zwycięstwo nad wężem

Związek między Barankiem a cierpieniem Chrystusa podkreślił już Paweł VI w 1970 roku podczas Drogi Krzyżowej w Koloseum. „Niewinne cierpienie” pozostaje tajemnicą, ale w „prawdziwym Niewinnym” na krzyżu człowiek znajduje pocieszenie. Jezus jest Barankiem Bożym, który pokornie dał się zaprowadzić na rzeź.

W ostrym kontraście do tego stoi wąż, pierwsze zwierzę z Księgi Rodzaju i symbol grzechu. W 1953 roku Pius XII podkreślił rolę Maryi jako pokonującej to niebezpieczeństwo: „Bez żadnej skazy Maryja zdeptała głowę węża-kusiciela. Tam, gdzie jest Maryja, demon ucieka, tak jak ciemność znika, gdy wschodzi słońce”.

Symbole nadziei: gołąb i osioł

W końcu gołąb z gałązką oliwną pozostaje uniwersalnym symbolem pokoju. Benedykt XVI wyjaśnił w 2010 roku podczas Mszy św. Wielkanocnej, że nie tylko gołąb, ale także sam olej są znakiem nowego pokoju Boga ze światem. Chrześcijanie w pierwszych wiekach ozdabiali groby gałązkami oliwnymi jako znakiem, że zmarły spoczywa w pokoju Chrystusa.

Pokój ten ujawnia się również podczas wjazdu Jezusa do Jerozolimy: nie jedzie on na dumnym koniu, ale na pokornym osiołku. Jest „Królem Pokoju”, który jak dobry pasterz bierze na ramiona zagubioną owcę. Przesłanie papieży jest jasne: w każdym zwierzęciu odzwierciedla się część troski Boga, który szuka nas, gdy się zgubimy.