Mozaika Leona XIV – artyzm i tradycja watykańskich mistrzów

Umieszczenie mozaiki z wizerunkiem Leona XIV obok wizerunków kolejnych papieży w Bazylice św. Pawła za Murami zaświadcza o wielkiej tradycji Kościoła, o ciągłości od czasów św. Piotra. „Dobrze, że mamy te portrety, to daje wierzącym – i niewierzącym – przekonanie, że my do tej tradycji też należymy, że my tę tradycję też kontynuujemy” – mówi ks. Waldemar Turek z Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej.

Mozaikę z portretem Leona XIV, wykonaną na planie okręgu o średnicy 137 centymetrów – tzw. tondo – przedstawiono 14 stycznia Papieżowi. A już 15 stycznia została ona umieszczona obok portretu papieża Franciszka i w szeregu tond mozaikowych wcześniejszych papieży w Bazylice św. Pawła za Murami.

Twarz Leona XIV, to dzieło sztuki mozaikowej, wykonane przez artystów z watykańskiej Pracowni Mozaiki. Przy użyciu 15 tysięcy elementów – kamieni, szkieł, złota – pracownicy studia, osiem miesięcy po wyborze Papieża, ukończyli dzieło.

Sama twarz Leona XIV na mozaice wykonana została z elementów pochodzących z XIX wieku. Watykańskie Studio Mozaiki posiada bowiem ogromne zbiory kamieni, gromadzone na przestrzeni wieków.

Wieki historii watykańskiego studia mozaikowego

„Historia watykańskiej pracowni mozaikowej sięga właściwie początków budowy Bazyliki św. Piotra” – opowiada ks. Waldemar Turek z Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej, autor książek i albumów popularyzujących kulturę i zabytki Watykanu, Rzymu i Włoch, m.in.: „Pocztówki z Rzymu” oraz wydanej ostatnio nakładem wydawnictwa Jedność „Pocztówki z Italii”. Formalnie pracownia mozaikowa w Watykanie powstała z woli papieża Benedykta XIII w 1727 roku, jednak wiadomo, że ówcześni mistrzowie czerpali z tradycji i doświadczeń poprzedników.

10 tys. metrów kwadratowych mozaik

„Tę ogromną świątynię, budowaną w XVI wieku, należało dekorować” – kontynuuje ks. Turek. Jak dodaje, w 1578 r. papież Grzegorz XIII zdecydował się na ozdobienie mozaikami kaplicy gregoriańskiej. Dzieło zostało entuzjastycznie przyjęte i kontynuowano dekoracje mozaikowe, m.in. pokryto mozaikami kopułę Michała Anioła i stopniowo wszystkie inne kopuły bazyliki.

„W Bazylice św. Piotra mozaiki orientacyjnie pokrywają 10 tysięcy metrów. Trudno w to uwierzyć. Kiedy czasami oprowadzam jakąś grupkę czy indywidualnych turystów, mówię o tym, że tu mamy zasadniczo tylko mozaiki, ludzie są zaskoczeni. Większość z nich nie zdaje sobie sprawy z tego, że to są mozaiki” – dodaje ks. Turek, który zapoznał się z techniką tworzenia watykańskich mozaik – także tej przedstawiającej Leona XIV – podczas wizyty w Studio Mozaiki.

Mozaiki w Bazylice Watykańskiej tworzono odwzorowując obrazy. Jednym z najpiękniejszych przykładów jest wielka mozaika Przemienienia Pańskiego. Jest to kopia obrazu Rafaela, znajdującego się w zbiorach Muzeów Watykańskich.

Ogromne zbiory kamyków

Dyrektor Studia, Paolo di Buono, wyjaśnił, jaką technikę stosuje się do tworzenia mozaik – choć studio na co dzień zajmuje się nie tylko tworzeniem nowych, ale pracami restauracyjnymi przy tych istniejących w Bazylice św. Piotra i innych świątyniach Rzymu.

Odpowiednie kamyki, szkiełka, uporządkowane są wedle odcieni – w sumie jest ich około 28 tysięcy. „Mówił nam pan dyrektor, że tylko gdy chodzi o kolor niebieski, to mają około 60 odcieni – wszystkie ponumerowane. To jest rodzaj pewnej biblioteki, katalogu” – opowiada ks. Waldemar Turek, który dodaje, że kamyki bądź szkiełka umieszczone są na półkach i odpowiednio ponumerowane. Dzięki temu, jeśli potrzeba dokonać renowacji czy interwencji przy jakiejś mozaice, czy to w Bazylice św. Piotra, czy w innym kościele, to pracownicy są w stanie szybko odnaleźć odpowiedni odcień i odpowiedni kształt.

„Chirurgiczna” technika mozaikowa

„Charakterystyczną cechą pracowni watykańskiej jest natomiast tak zwana mozaika nitkowa, nazywam ją „chirurgiczna” – opowiada ks. Turek. Polega ona na wykonywaniu mozaik bardzo małych, bardzo precyzyjnych, z bardzo małymi kamyczkami czy szkiełkami. „Pracownicy podgrzewając kamyki lub szkiełka w dużej temperaturze są w stanie otrzymać rodzaj nitki, aby móc wykonywać już bardzo precyzyjne małe mozaiki. To praca benedyktyńska” – dodaje.

Taką techniką została wykonana mozaika Marii Klementyny Sobieskiej, znajdująca się tuż za Kaplicą Chrztu, po lewej stronie Bazyliki. Jest to tak doskonale wykonana mozaika techniką nitkową, że właśnie jej fotografię umieszczono na okładce książki poświęconej historii watykańskiego Studia Mozaiki.

Papieskie mozaiki tworzone od V wieku

Mozaika Leona XIV została wykonana tradycyjną metodą, jaką wykonywanych było wiele mozaik w Bazylice św. Piotra – portret z kamyków ułożono na podstawie namalowanego portretu Papieża. Obraz wykonał malarz Rodolfo Papa.

Jak mówi ks. Waldemar Turek, historia mozaikowych portretów papieży w Bazylice św. Pawła sięga V wieku. „Nie były one wykonywane systematycznie, ale zależało niektórym przełożonym bazyliki na tym, żeby jednak ta kolekcja była ciągła, była trwała” – opowiada ksiądz.

Wiele portretów uległo zniszczeniu podczas wielkiego pożaru Bazyliki w 1823 roku, jednak na podstawie rysunków i ilustracji później je odtwarzano. W ten sposób powstała cudowna, najbardziej znana, kolekcja przedstawiająca wszystkich papieży, poczynając od Świętego Piotra, aż po nasze czasy.

Od Piotra do Leona

„Ta seria portretów rozpoczyna się od wizerunku Świętego Piotra, umieszczonego w transepcie z prawej strony bazyliki. Wchodząc do Bazyliki, idziemy prawą nawą boczną i dochodzimy do transeptu, aby ujrzeć początek tej serii. Niedaleko stamtąd możemy już zobaczyć portrety papieży współczesnych, w tym Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka” – opowiada ks. Turek. Jak dodaje, zgodnie ze zwyczajem portret papieża aktualnie panującego jest oświetlony. Tak stanie się z mozaiką przedstawiającą Leona XIV

Mozaika Leona wśród papieży – poczucie ciągłości

Umieszczanie mozaikowych portretów papieży w Bazylice św. Pawła za Murami ma wymiar nie tylko pięknego zwyczaju, ale niesie ważne przesłanie. „Dzięki tym portretom mamy świadomość wielkiej tradycji, ogromnej historii i ciągłości, poczynając od świętego Piotra” – mówi ks. Waldemar Turek. Przyznaje, że przeróżne były historie papieży i niekiedy to były dosyć smutne życiorysy, jednak obecnie żyjemy w okresie wielkich papieży, poczynając od Leona XIII. „To daje nam wierzącym, ale nie tylko wierzącym, przekonanie, że my do tej tradycji też należymy, że my tę tradycję też kontynuujemy” – dodaje ks. Turek.

Powrót do artystycznego piękna

W kontekście mozaiki Leona XIV – i innych mozaik – podkreśla jeszcze jedną kwestię: piękno artystyczne i sacrum są ze sobą ściśle powiązane, szczególnie w Rzymie. „Jeżeli weźmiemy pod uwagę największych artystów, jacy pracowali tu, w Watykanie czy w Rzymie – choćby Rafaela, Michała Anioła, Berniniego – to oni najczęściej podejmowali w swych dziełach tematy religijne, związane z religią chrześcijańską. Dzisiaj te rzeźby czy mozaiki, czy obrazy są podziwiane dlatego, że przedstawiają rzeczywistości duchowe, ale w wysokiej formie artystycznej” – dodaje.

A watykańskie Studio Mozaiki kontynuuje tę dawną wielowiekową tradycję artystycznego piękna. Mozaika Leona XIV jest podtrzymaniem tej tradycji chrześcijańskiej. I to jest być może ten element którego brakuje w wielu wypadkach sztuce współczesnej.