Muzułmanie: uroczystości upamiętniające ofiary w Chodżały

Na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim w Warszawie odbyły się uroczystości poświęcone pamięci ofiar masakry cywilów w azerbejdżańskiej miejscowości Chodżały (Xocalı), do której doszło w lutym 1992 r. podczas pierwszej wojny o Górski Karabach / Arcach. „Tylko poprzez prawdę, sprawiedliwość i zachowanie pamięci historycznej można chronić godność człowieka i budować pojednanie” – mówiła w czasie uroczystości ambasador Azerbejdżanu w Polsce Nargiz Gurbanova.

W uroczystości na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim w Warszawie, prócz Ambasador Azerbejdżanu, udział wzięli także m.in. Tomasz Miśkiewicz, mufti Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej, przedstawiciele Kościołów i związków wyznaniowych obecnych w Polsce, a także ks. Marcin Szczerbiński – jałmużnik biskupi w Archidiecezji Warszawskiej, reprezentujący biskupa pomocniczego archidiecezji warszawskiej Michała Janochę.

Ambasador Nargiz Gurbanova w swoim wystąpieniu mówiła o rocznicy tragedii w Chodżały, określając ją jako „największą jednodniową masakrę cywilnych Azerbejdżan podczas dawnego konfliktu armeńsko-azerbejdżańskiego”. Przypomniała, że w nocy z 25 na 26 lutego 1992 r., podczas pierwszej wojny o Górski Karabach, miasto zostało zajęte przez siły zbrojne Armenii przy wsparciu rosyjskiego 366. pułku strzelców zmotoryzowanych, złożonego głównie z Ormian.

Wskazała, że – według strony azerbejdżańskiej – zginęło 613 osób, w tym 63 dzieci, 186 kobiet i 70 osób starszych, setki zostały ranne, a część mieszkańców uznano za zaginionych.

Nargiz Gurbanova podkreśliła, że w Azerbejdżanie wydarzenia te określane są jako ludobójstwo oraz że – po odzyskaniu kontroli nad spornym terytorium – podjęto działania prawne wobec osób oskarżanych o zbrodnie. „Uznanie popełnionych zbrodni, prawna ocena działań osób odpowiedzialnych oraz szacunek dla pamięci ofiar są niezbędnymi warunkami zapobiegania podobnym tragediom w przyszłości” – mówiła. Zaznaczyła, że przywoływanie pamięci ofiar nie jest wezwaniem do zemsty, lecz do sprawiedliwości. „Tylko poprzez prawdę, sprawiedliwość i zachowanie pamięci historycznej można chronić godność człowieka i budować pojednanie” – dodała.

Mufti Tomasz Miśkiewicz, zwracając się do ambasador Azerbejdżanu oraz zgromadzonych przedstawicieli Kościołów i związków wyznaniowych, mówił o solidarności społeczności muzułmańskiej i Tatarów polskich z narodem azerbejdżańskim. Podkreślił potrzebę pamięci o ofiarach oraz sprzeciwu wobec konfliktów na tle religijnym, etnicznym i narodowościowym. „Nigdy nie powinno dojść do konfliktów zarówno na tle religijnym, etnicznym czy też narodowościowym. Każdy naród, każda osoba ma prawo do decydowania o sobie” – zaznaczył.

Na zakończenie złożono kwiaty i wieńce pod znajdującą się na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim w Warszawie tablicą upamiętniającą wydarzenia w Chodżały. Tablica ta ufundowana została przez Muzułmański Związek Religijny w RP, społeczność tatarską i azerbejdżańską w Polsce. Odsłonięto ją 26 lutego 2025 r.

W nocy z 25 na 26 lutego 1992 roku podczas pierwszej wojny o Górski Karabach (tzw. pierwsza wojna karabska) w miejscowości Chodżały (azerb. Xocalı) doszło do masakry cywilów uciekających z miasta podczas działań wojennych. Miejscowość została zajęta przez karabaskich Ormian, wspieranych przez siły z Armenii. Zginęło kilkaset osób, w tym dziesiątki dzieci i kobiet. W zdecydowanej większości ofiarami byli etniczni Azerowie.

W raporcie z 1992 r. oraz w późniejszych opracowaniach Human Rights Watch (HRW) określa te wydarzenia jako „największą masakrę cywilów w konflikcie o Górski Karabach”. Organizacja uznała, że siły ormiańskie (karabaskie) ponoszą odpowiedzialność za śmierć cywilów, że doszło do poważnych naruszeń prawa humanitarnego oraz że zabijano osoby uciekające z miasta.

W Azerbejdżanie tragedię w Chodżały często określa się mianem „ludobójstwa”, jednak w sensie prawnym i międzynarodowym nie ma powszechnej zgody co do tej kwalifikacji. Wydarzenia te stanowią ważny element współczesnej polityki pamięci Azerbejdżanu i są istotnym symbolem w narracji narodowej dotyczącej konfliktu o Karabach.

Armenia uznaje, że w Chodżały doszło do śmierci cywilów podczas działań wojennych, jednak odrzuca określenie tych wydarzeń jako ludobójstwa i kwestionuje tezę o zaplanowanej eksterminacji ludności azerskiej.