Sejm: spór o upamiętnienie kard. Edmunda Dalbora

Spór o ocenę historycznej roli kard. Edmunda Dalbora zdominował pierwsze czytanie projektu uchwały w 100. rocznicę jego śmierci w sejmowej Komisji Kultury. Część posłów wskazywała na zasługi pierwszego prymasa odrodzonej Polski, inni podnosili wątki kontrowersyjne z jego biografii. Debata odbyła się w kontekście drugiego punktu obrad – projektu uchwały w sprawie 100. rocznicy urodzin Andrzeja Wajdy.

Uzasadnienie projektu przedstawił poseł Bartłomiej Wróblewski (PiS). Podkreślił, że kard. Dalbor – arcybiskup gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski w latach 1915–1926 – odegrał istotną rolę w okresie odbudowy państwa po 1918 r., wspierał działania niepodległościowe w Wielkopolsce, angażował się w plebiscyty na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach, a także współtworzył Konferencję Episkopatu Polski, której był przewodniczącym od 1919 r. do śmierci w 1926 r.

Projekt podkreśla również działalność charytatywną kard. Dalbora, dzięki której zyskał on przydomek „wielkiego jałmużnika całej Polski”. Hierarcha urządzał m.in. pomoc dla głodujących mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa.

Poseł Wróblewski zaznaczył, że projekt uchwały ma charakter syntetyczny w swojej treści i służy przypomnieniu postaci ważnej w skali ogólnopolskiej.

Poparcie dla inicjatywy wyraził poseł Szymon Giżyński (PiS), postulując uzupełnienie uchwały o dodatkowe fakty, m.in. powitanie Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu w grudniu 1918 r. oraz wsparcie dla powstania wielkopolskiego.

Ekspert komisji Krzysztof Król wskazał na trzy zasadnicze wątki z biografii kard. Edmunda Dalbora, które – w jego ocenie – podważają tezę o jednoznacznie jednoczącej roli hierarchy: spór o prymasostwo po 1918 r., konflikt z nuncjuszem Achille Rattim oraz postawę kardynała po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza.

Król przypomniał konflikt kard. Dalbora z kard. Aleksandrem Kakowskim o tytuł prymasa Polski po odzyskaniu niepodległości. Jak podkreślał, był to – jego zdaniem – „gorszący spór”, który nie sprzyjał jedności odradzającego się państwa ani Kościoła.

Ekspert mówił też o napięciach między kard. Dalborem a nuncjuszem apostolskim Achille Rattim (późniejszym papieżem Pius XI). Według Króla, podczas jednego ze spotkań biskupów miały paść słowa kwestionujące potrzebę obecności „włoskiego biskupa” na obradach polskiego episkopatu. W jego interpretacji, mogło to być odczytywane jako przejaw postawy zbyt narodowej w kontekście powszechnego charakteru Kościoła.

Najpoważniejszy zarzut dotyczył zachowania kard. Dalbora po zamordowaniu prezydenta Gabriela Narutowicza w 1922 r. Król wskazywał, że prymas – mimo apeli premiera Władysława Sikorskiego – nie zareagował stanowczo wobec duchownych odmawiających odprawiania mszy za zmarłego prezydenta oraz że nie wziął udziału w jego pogrzebie. W ocenie eksperta osłabia to tezę, że kard. Dalbor był postacią integrującą naród w krytycznym momencie II RP.

Ekspert zaznaczył przy tym, że nie występuje przeciwko samej uchwale, lecz chce uzupełnić debatę o mniej znane, kontrowersyjne elementy biografii hierarchy.

W odpowiedzi posłanka Joanna Lichocka (PiS) oceniła, że przywoływane w dyskusji spory historyczne nie przekreślają dorobku hierarchy.

Z argumentacją eksperta polemizował też poseł i b. minister kultury Piotr Gliński, który podkreślił, że wiele wybitnych postaci historycznych budziło kontrowersje, jednak kluczowe jest ich znaczenie dla państwa. Wskazał, że kard. Dalbor odegrał ważną rolę w procesie integracji odradzającej się Polski.

W trakcie debaty kilkakrotnie nawiązywano do kolejnego punktu obrad – projektu uchwały w sprawie 100. rocznicy urodzin Andrzeja Wajdy. Posłowie wskazywali, że podobnie jak w przypadku wybitnego reżysera, którego biografia również zawiera okresy oceniane krytycznie, ocena postaci historycznych powinna uwzględniać całokształt dorobku.

Sprawozdawcą projektu na posiedzeniu Sejmu będzie poseł Szymon Giżyński.