150 lat temu urodził się papież Pius XII

Opinie na jego temat są mocno podzielone: ​​kwestia beatyfikacji, a nawet kanonizacji papieża Piusa XII jest kwestią polityczną. Jego wielbiciele wychwalają go jako „Anioła Rzymu”, który uratował życie tysiącom Żydów. Dla krytyków jest papieżem, który milczał podczas Holokaustu. Pius XII urodził się jako Eugenio Pacelli w Rzymie 150 lat temu, 2 marca 1876 r. w poniedziałek. Od 1939 roku do śmierci w 1958 roku był 260. biskupem Rzymu. Jego sylwetkę przypomina Christoph Arens z niemieckiej agencji katolickiej KNA.

To, że Pacelli będzie kontynuował karierę w Kościele, było z góry przesądzone. Jego dziadek był współzałożycielem watykańskiego dziennika „L’Osservatore Romano”, a jego ojciec był prawnikiem Stolicy Apostolskiej. Młody Eugenio był wspierany przez Kościół. Wyświęcony na kapłana w 1899 roku, następnie uzyskał doktoraty z teologii i prawa kanonicznego.

Wybitny dyplomata

Ks. Pacelli początkowo zdobywał doświadczenie w administracji centralnej Kościoła. Podczas I wojny światowej został odpowiedzialny za sprawy humanitarne. Następnie Rzymianin stał się doświadczonym dyplomatą – ze szczególnym upodobaniem do Niemiec. W 1917 roku udał się do Królestwa Bawarii jako nuncjusz apostolski. Tam poznał Bawarską Republikę Rad, co ukształtowało jego antykomunizm – a być może także krytyczny stosunek do Żydów. W 1920 roku dyplomata kościelny został również pierwszym nuncjuszem apostolskim przy rządzie Rzeszy Niemieckiej w Berlinie.

Tam szybko stał się cenionym doradcą politycznym. Jego głównym zadaniem była restrukturyzacja relacji między Kościołem a państwem w Republice Weimarskiej: obejmowała ona katolickie szkoły wyznaniowe, kształcenie księży na uniwersytetach państwowych, mianowanie biskupów i finansowanie Kościoła. Konkordat bawarski został zawarty w 1924 roku, pruski w 1929 roku, a badeński w 1932 roku. Dla Pacellego konkordat pruski był ukoronowaniem – w końcu był to traktat z państwem w przeważającej mierze protestanckim, bynajmniej nieprzychylnym Stolicy Apostolskiej.

Negocjacje konkordatowe z rządami Rzeszy, rozpoczęte już w 1924 roku, przeciągały się. Nawet Hitler wznowił ten projekt. Konkordat z Rzeszą, podpisany 20 lipca 1933 roku, stanowił dla nazistów znaczący prestiż. Celem abp Pacellego była ochrona wolności wyznania, dalszego istnienia stowarzyszeń katolickich i szkół wyznaniowych w nazistowskich Niemczech – pakt z diabłem. Abp Pacelli pracował w Niemczech przez dwanaście lat. Hubert Wolf, historyk Kościoła z Münster, pisze o „niemieckich wpływach”. Kiedy papież powrócił do Watykanu w 1929 roku, pełnił funkcję kardynała sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej aż do wyboru na papieża w 1939 roku.

Pontyfikat w najciemniejszym okresie XX wieku

Pontyfikat papieża Pacellego zbiegł się z najciemniejszym okresem XX wieku. Neutralność, a tym bardziej bezstronność, była jego polityką w czasie wojny. Dyskusje na temat jego postępowania wobec nazistowskiej dyktatury trwają do dziś: Czy papież milczał na temat Holokaustu? Pius XII z pewnością poruszał ten temat pośrednio przy kilku okazjach. Na przykład w swoim orędziu bożonarodzeniowym z 1942 roku przypomniał społeczeństwu o „setkach tysięcy ludzi, którzy nie z własnej winy, a czasem jedynie z powodu narodowości lub rasy, są skazani na śmierć lub stopniową zagładę”.

Czy jednak ten dyplomatycznie zawoalowany język odpowiadał wysokim standardom moralnym Kościoła? Jaki pożytek przyniosłoby publiczne oburzenie? Najpóźniej wraz z dramatem Rolfa Hochhutha „Namiestnik” w 1963 roku, dotychczas w dużej mierze pozytywny wizerunek papieża zaczął się zmieniać.

Tymczasem pojawiają się zupełnie nowe odpowiedzi. Po tym, jak Watykan otworzył archiwa Piusa XII w 2020 roku, zespół historyka Kościoła Wolfa odkrył prawie 9500 listów z apelem skierowanych do papieża przez europejskich Żydów w rozpaczliwej potrzebie w latach 1939–1945. Wolf podkreśla, że ​​skupianie się wyłącznie na Piusie XII byłoby zbyt wąskim spojrzeniem. Sam papież przeczytał zaledwie około dziesięciu procent listów. Jest oczywiste, że Watykan był bardzo dobrze poinformowany o sytuacji Żydów i debatował nad możliwymi działaniami. Stolica Apostolska często udzielała pomocy: finansowej lub emigracyjnej.

Deklaracja honorowa dla niemieckich katolików

Krótko po zakończeniu II wojny światowej Pius XII po raz kolejny zademonstrował swoje proniemieckie stanowisko. W czerwcu 1945 roku wydał deklarację honorującą niemieckich katolików, wychwalając ich odwagę, lojalność i jedność. Do ważnego dziedzictwa papieża Pacellego należy również dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny, ogłoszony w 1950 roku.

Elegialny, pozornie eteryczny papież zmarł 9 października 1958 roku w wieku 82 lat w Castel Gandolfo. Po raz pierwszy obrazy telewizyjne obiegły cały świat. Specjalni korespondenci, fotografowie i ekipy filmowe zgromadziły się w Castel Gandolfo i na Placu św. Piotra. Radio Watykańskie transmitowało na żywo ze studia znajdującego się obok pokoju chorego papieża. W medialnym szaleństwie wydarzyło się coś nie do pomyślenia: dwie agencje prasowe jednocześnie poinformowały przedwcześnie o śmierci papieża. Co gorsza: jego osobisty lekarz, Riccardo Galeazzi-Lisi, sprzedał prasie swoją relację dotyczącą śmierci papieża, wraz z potajemnie wykonanymi zdjęciami umierającego i jego ciała.