Stara Wieś: unikatowy Grób Pański powrócił po konserwacji

Do kościoła parafialnego Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Wsi na Podbeskidziu powróciła po pracach konserwatorskich pierwsza część unikatowego grobu wielkanocnego – jednego z zaledwie kilkunastu tego typu obiektów zachowanych w Polsce i jedynego znanego przykładu na terenie diecezji bielsko-żywieckiej. Jak podkreśla ks. dr Szymon Tracz, proboszcz parafii oraz diecezjalny konserwator zabytków i obiektów sakralnych, mamy do czynienia z dziełem o wyjątkowej wartości artystycznej i historycznej, które przez lata pozostawało niemal nieznane szerszemu gronu odbiorców.

Unikalna konstrukcja została wykonana z polichromowanego drewna w 1901 roku w pracowni malarza Franciszka Gawendy z Bulowic, o czym świadczy zachowany napis na odwrociu. Starowiejski grób wielkanocny składa się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza z nich – obecnie prezentowana w świątyni – to rozbudowana ściana parawanowa, wycięta w desce i opracowana w formie iluzjonistycznej architektury przypominającej łuk triumfalny. W jej dolnej partii, na tle pary korynckich kolumn podtrzymujących przerwane belkowanie, artysta ukazał dwóch rzymskich żołnierzy strzegących grobu Chrystusa.

„Postacie te, przedstawione w lekkim kontrapoście, odziane są w antyczne zbroje i uzbrojone w włócznie oraz tarcze. Zwraca uwagę ich naturalistyczne ujęcie, swoboda malarska oraz umiejętne operowanie światłem, które wydobywa metaliczne elementy uzbrojenia i buduje głębię przedstawienia poprzez subtelnie zaznaczone cienie” – opisuje ks. Tracz.

Centralną część kompozycji stanowi prostokątne pole obrazowe ukazujące martwe ciało Chrystusa spoczywające w kamiennym grobie. Postać Zbawiciela, częściowo okryta białym całunem, została przedstawiona na tle ciemnego wnętrza, co potęguje efekt kontrastu i nadaje scenie niemal mistyczny charakter.

Jak zauważa ks. Tracz, sposób ujęcia ciała – z wyraźnie zaznaczoną anatomią i ekspresyjnie odchyloną głową – przywodzi na myśl gotyckie krucyfiksy, a sama twarz Chrystusa może nawiązywać do wizerunku z cudownego krucyfiksu z krakowskiej Mogiły.

Historyk sztuki wyjaśnia, że górna partia dekoracji przybiera formę fantazyjnej arkady zwieńczonej krzyżem. Wypełnia ją bogata ornamentyka arabeskowa, w której centrum umieszczono kartusz z napisem „Grób Jego będzie chwalebny”, podtrzymywany przez dwa aniołki trzymające narzędzia Męki Pańskiej. Całość uzupełniają girlandy, motywy roślinne, stylizowane maski oraz bukiety róż w wazach.

Zdaniem ks. Tracza dekoracja ta zdradza wyraźne inspiracje sztuką drukarską końca XIX wieku, zwłaszcza ornamentyką niderlandzką znaną z dawnych frontyspisów książkowych. Szczególną wartością tej części jest fakt, że zachowała się bez późniejszych przemalowań, co czyni ją cennym świadectwem oryginalnej koncepcji artystycznej.

„Druga część grobu, mniejsza i wykorzystywana przez lata w liturgii Triduum Paschalnego, nie zachowała się w tak dobrym stanie. Tworzy ją edikula przeznaczona do wystawienia Najświętszego Sakramentu, poprzedzona dekoracyjną ścianką z przedstawieniami adorujących aniołów. Niestety późniejsze ingerencje i przemalowania doprowadziły do utraty jej pierwotnych walorów estetycznych” – dodaje kapłan i przypomina, że przed reformą liturgiczną Soboru Watykańskiego II obie części grobu ustawiano razem na głównym ołtarzu, tworząc imponującą całość, która – jak wspominają najstarsi parafianie – robiła ogromne wrażenie.

„Tego typu dekoracje, mające swoje korzenie w epoce baroku, były niegdyś powszechnym elementem liturgii Wielkiego Tygodnia, jednak ze względu na ich okazjonalny charakter przetrwały do naszych czasów jedynie nieliczne przykłady. W tym kontekście starowiejski Grób Pański jawi się jako wyjątkowy ewenement o wysokiej klasie artystycznej” – stwierdza.

Jak podkreśla ks. Szymon Tracz, powrót odrestaurowanej części grobu to nie tylko wydarzenie o znaczeniu konserwatorskim, ale także duszpasterskim – przywraca on bowiem wiernym możliwość głębszego przeżywania misterium Męki i Zmartwychwstania Chrystusa poprzez kontakt z dawną, bogatą symboliką i sztuką sakralną.

Grób wielkanocny w Starej Wsi będzie można oglądać do 19 kwietnia.