Msza święta i konferencja poświęcona Kapelanom Katyńskim

O potrzebie wiernej służby Ojczyźnie, pamięci o ofiarach Zbrodni Katyńskiej oraz nadziei związanej z procesem beatyfikacyjnym 29 Kapelanów Katyńskich mówiono 11 kwietnia w katedrze polowej i Sali Tradycji Ordynariatu Polowego w Warszawie podczas konferencji naukowej „Las lasem zostanie. Kapelani Katyńscy: pamięć i przyszłość”. Spotkanie poprzedziła Msza św. pod przewodnictwem bp. Wiesława Lechowicza. Po jej zakończeniu duchowni oraz dr hab. Karol Polejowski, zastępca prezesa IPN, udali się do Kaplicy Katyńskiej, gdzie złożono kwiaty i zapalono znicze.

Przed rozpoczęciem Eucharystii uczestników powitał Łukasz Stefaniak, prezes Stowarzyszenia Pamięć Kapelanów Katyńskich. Wśród obecnych byli przedstawiciele różnych środowisk i instytucji, delegacje harcerskie, szkolne i kościelne, a także goście z kraju i z zagranicy. Celebransi przeszli procesyjnie do prezbiterium katedry, prowadzeni przez harcerzy niosących portrety kapelanów katyńskich.

W homilii bp Wiesław Lechowicz nawiązał do 16. rocznicy katastrofy smoleńskiej, przypominając, że delegacja z prezydentem Lechem Kaczyńskim leciała wówczas, by oddać hołd ofiarom Zbrodni Katyńskiej. Biskup polowy zaznaczył, że Polska „nie tyle potrzebuje przelanej krwi, co pracy u podstaw, codziennej, wiernej służby naszej Ojczyźnie”. W tym kontekście dziękował członkom i sympatykom Stowarzyszenia Pamięć Kapelanów Katyńskich za ich zaangażowanie w pielęgnowanie pamięci o zamordowanych duchownych i wszystkich ofiarach Katynia.

Ordynariusz wojskowy spojrzał na kapelanów katyńskich przez pryzmat hasła roku duszpasterskiego „uczniowie misjonarze”. Przypomniał, że Jezus, zanim posłał apostołów na cały świat, najpierw cierpliwie przeprowadzał ich przez doświadczenie zwątpienia i wiary. Zdaniem hierarchy podobną drogę przeszli kapelani katyńscy. – Nakaz misyjny Jezusa potraktowali bardzo poważnie, dosłownie jako skierowany do nich – wskazywał. Jak podkreślił, najpierw poszli do „świata ludzi w mundurach”, stając się kapelanami Wojska Polskiego, a potem wraz z żołnierzami weszli w rzeczywistość „naznaczoną demonicznym złem”.

Bp Lechowicz odniósł się także do kłamstwa katyńskiego, przywołując ewangeliczny obraz fałszywej pogłoski o wykradzeniu ciała Jezusa. – O Zbrodni Katyńskiej też kłamano i milczano. Na szczęście nie brakowało apostołów prawdy, którzy nie oglądając się na konsekwencje, dbali o pamięć poległych na sowieckiej ziemi – powiedział. Dziękując osobom zaangażowanym w upamiętnianie kapelanów katyńskich.

Na zakończenie homilii biskup polowy przywołał słowa bł. ks. Jana Machy, napisane przed śmiercią, które stały się mottem konferencji: „Bez jednego drzewa lasem zostanie, bez jednej jaskółki wiosna też zawita, a bez jednego człowieka świat się nie zawali”. Zarazem podkreślił, że w oczach Boga każdy człowiek jest „jak centrum wszechświata” i jest godny miłości za cenę śmierci Syna Bożego. – Wiedzieli o tym bohaterscy kapelani katyńscy i całe szczęście, że i dzisiaj nie brakuje takich, którzy mają taką samą wiedzę i dzielą się nią z innymi – zakończył.

Eucharystię koncelebrowało liczne grono duchownych, m.in. gości i prelegentów konferencji, m.in. ks. prof. Jarosław Wąsowicz SDB, kapelan prezydenta RP, a także księża pochodzący z parafii rodzinnych kapelanów katyńskich. Po Eucharystii duchowni oraz dr hab. Karol Polejowski udali się do Kaplicy Katyńskiej, gdzie złożono kwiaty i zapalono znicze. Następnie uczestnicy przeszli do Sali Tradycji Ordynariatu Polowego, gdzie rozpoczęła się konferencja naukowa.

Sympozjum o kapelanach katyńskich

Otwierając obrady, Łukasz Stefaniak zaznaczył, że prawda o Zbrodni Katyńskiej przez dziesięciolecia była przesłonięta kłamstwem, ale „prawda nie zna pojęcia czasu, jest niezależna od przemijania”. Wyraził przekonanie, że dzisiejsza konferencja służy właśnie odkrywaniu tej prawdy i patrzeniu na przeszłość w perspektywie przyszłości, której celem jest wyniesienie na ołtarze Kapelanów Katyńskich.

Podczas inauguracji wręczono również wyróżnienia osobom zasłużonym dla działalności Stowarzyszenia Pamięć Kapelanów Katyńskich. W imieniu uhonorowanych głos zabrał dr hab. Karol Polejowski. Zastępca prezesa IPN podkreślił, że troska o pamięć o ofiarach Zbrodni Katyńskiej jest zobowiązaniem wobec kolejnych pokoleń. – Chcemy, aby młodzież, która dzisiaj jest tutaj z nami, wyszła z takim głębokim przekonaniem, że jest naszym obowiązkiem dzisiaj i w przyszłości dbać o polską pamięć narodową – powiedział. Dodał też, że kapelani katyńscy do końca pozostali wierni Bogu i Ojczyźnie, odrzucając pokusę współpracy z sowieckim systemem.

Pierwszą część konferencji, poświęconą męczennikom XIX i XX w. otworzył referat ks. prof. Jorge Lópeza Teulóna mówiący o prześladowaniach religijnych w Hiszpanii w XIX i XX wieku. Hiszpański kapłan ukazał szerokie tło historyczne antyreligijnych represji, wskazując, że kulminacją przemocy były lata wojny domowej 1936–1939. Przypomniał, że ofiarami byli biskupi, księża, seminarzyści, zakonnicy, zakonnice i świeccy, zabijani wyłącznie z nienawiści do wiary. Referat pokazywał, że terror wobec Kościoła nie był wydarzeniem przypadkowym, ale dojrzewał przez lata w klimacie ideologicznej nienawiści i przyzwolenia politycznego. Prelegent wygłosił swoje wystąpienia w języku hiszpańskim, ale tłumaczenie tekstu referatu otrzymali wszyscy uczestnicy sympozjum.

Ks. prof. Jarosław Wąsowicz SDB mówił o historii procesu beatyfikacyjnego salezjańskich męczenników II wojny światowej. Pokazał, jak długą i złożoną drogą jest rozeznawanie męczeństwa oraz gromadzenie dokumentacji potrzebnej do beatyfikacji. Przypomniał przełomowe znaczenie procesów św. Maksymiliana Marii Kolbego, bp. Michała Kozala oraz 108. męczenników II wojny światowej dla dalszych procesów beatyfikacyjnych. Opowiadał także o trudnościach związanych z dostępem do archiwów i dokumentów, zwłaszcza w Niemczech, wskazując, że w tej pracy potrzeba cierpliwości, konsekwencji i odwagi.

Z kolei ks. prof. Damian Bednarski omówił kulisy prowadzenia procesu beatyfikacyjnego bł. ks. Jana Machy. Przypomniał postać młodego śląskiego kapłana, który po wybuchu II wojny światowej organizował pomoc dla rodzin aresztowanych i prześladowanych, za co został skazany na śmierć przez Niemców. Podkreślił, że ks. Macha miał zaledwie 28 lat, ale był „dojrzały do śmierci”, a jego ostatni list do rodziny pozostaje jednym z najważniejszych świadectw duchowej postawy męczennika. Prelegent szczegółowo mówił o znaczeniu badań historycznych, pracy komisji historycznej oraz konieczności odnajdywania nawet najmniejszych śladów w archiwach rodzinnych, państwowych i kościelnych. Jego zdaniem w procesie beatyfikacyjnym trzeba wykazać nie tylko heroiczną postawę samego kandydata, ale też fakt, że prześladowca działał z nienawiści do wiary.

Wystąpienie o beatyfikacji rodziny Ulmów wygłosił ks. dr Witold Burda. Przypomniał, że beatyfikacja Samarytanów z Markowej była wydarzeniem bez precedensu w historii Kościoła, ponieważ na ołtarze wyniesiono całą rodzinę – rodziców, dzieci oraz dziecko nienarodzone. Jak zaznaczył, Ulmowie zostali połączeni więzami krwi rodzinnej i krwi męczeńskiej. Ich świadectwo ukazuje, że droga do świętości wiedzie przez codzienną wierność Ewangelii i bezinteresowną miłość bliźniego.

Część pierwszą konferencji zakończyły wystąpienia o. Giovangiuseppe Califano OFM o błogosławionych męczennikach z Albanii, dr Joanny Kucab z Muzeum Katyńskiego o statusie prawnym duchownych w niewoli sowieckiej po 17 września 1939 r. oraz kanclerza Kurii Biskupiej Ordynariatu Polowego ks. mjr. dr. Rafała Kanieckiego o funkcjonowaniu wikariatów polowych.

W drugiej części konferencji jako pierwszy głos zabrał płk Andrij Amons, były prokurator wojskowy, kierownik Oddziału Rehabilitacji Ofiar Politycznych z lat 1937–1941 na Ukrainie. Pułkownik skupił się na historii represjonowanych kapelanów, którzy zostali pochowani w Bykowni. Opowiadał o początku badań nad sprawą tych, którzy zostali zamordowani w Katyniu, oraz omawiał, jak przebiegała współpraca Polski, Ukrainy i Rosji nad wyjaśnianiem Zbrodni Katyńskiej. Przybliżył także zarys biografii jednego z kapelanów – ks. Michała Tyszki. Mówił również o niszczeniu kościołów i mordowaniu księży przez Ukraińców.

Następnie głos zabrała prof. dr hab. Anna Drążkowska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, która mówiła o duchowości obozowej opierając się na znaleziskach archeologicznych, m.in. medalikach, różańcach, bransoletkach imitujących różańce. Nie były to jednak wyłącznie typowe dewocjonalia. Wśród znalezisk znalazły się także przedmioty kultu wykonane przez więźniów. Jak mówiła, część dewocjonaliów oficerowie otrzymywali, wyruszając na wojnę od swoich najbliższych.

Prelegentka zaznaczyła, że najwięcej w grupie znalezionych dewocjonaliów było medalików kształtów, z różnymi napisami, np. „Jezu ufam Tobie”, a także krzyżyków, często wykonanych samodzielnie. – To w tych przedmiotach znajdowała się ich cała nadzieja – mówiła.

Dr Drążkowska zaznaczyła, jak trudnym zadaniem była przede wszystkim praca ekshumacyjna. Wspomniała, że doły śmierci były zlokalizowane na różnych rodzajach ziemi, co często utrudniało pracę. Niektóre szkielety, jak mówiła, były równo ułożone, inne mocno przesunięte. Różniła się też liczba ofiar w poszczególnych grobach.

O ustaleniach i niewiadomych dotyczących losów duchownych więzionych w obozach specjalnych NKWD w świetle dokumentów sowieckich i wspomnień ocalonych mówiła Ewa Kowalska z Instytutu Pamięci Narodowej. Opowiedziała m.in. o losach kapelanów podczas ich przemieszczania pomiędzy obozami. Zaznaczyła, że swój referat oparła na dokumentach sowieckich.

Jak podkreślała Sowieci nie chcieli, aby wyszło na jaw, kto i gdzie jest przemieszczany. Bardzo często w dokumentach była mowa jedynie o liczbie przewożonych osób, bez podawania danych personalnych. Zaznaczyła, że dzięki ciężkiej i często monotonnej pracy, polegającej na przeglądaniu i czytaniu ogromnej liczby dokumentów różnego rodzaju, udało się w większości ustalić, kim byli ludzie przewożeni z miejsca na miejsce. Dr Kowalska wymieniła kapelanów i kleryków, którzy z różnych przyczyn byli przewożeni z miejsca „A” do miejsca „B”.

Z oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu na konferencję przybył dr Krzysztof Łagojda. W swoim wystąpieniu dr Łagojda pochylił się nad różnymi teoriami dotyczącymi losów Kapelanów Katyńskich, wskazując, że nie wszystkie są trafne czy prawdziwe. Jak zaznaczył wokół Zbrodni Katyńskiej narosło wiele mitów, które do dziś są powtarzane i powielane. Wspomniał, że do 2010 r. było 5916 publikacji zajmujących się sprawą katyńską. Od tamtego czasu przybyło ich ponad tysiąc. Sugeruje to, że niemożliwe jest, by wśród ponad 6 tys. publikacji różnego rodzaju nie znalazły się takie, które nie do końca mówią prawdę. Dr Łagojda dodał, że temat Kapelanów Katyńskich do 2010 r. był jednym z najsłabiej rozwiniętych wątków Zbrodni Katyńskiej.

Zastępca Dyrektora Wojskowego Biura Historycznego dr Patrycja Kaczmarska podjęła temat materiałów na temat kapelanów w zasobach Centralnego Archiwum Wojskowego.

W wystąpieniu przybliżyła losy kapelanów wojskowych, którzy zginęli w ramach Zbrodni Katyńskiej. Omówiła archiwalne dokumenty znajdujące się w Centralnym Archiwum Wojskowym, dotyczące życia, służby i działalności kapelanów wojskowych.

Głos zabrał dr hab. Witold Wasilewski z IPN w Warszawie, który przybliżył słuchaczom biografię ks. Antoniego Czajkowskiego (1909–1985), ps. „Badur”.

Ks. Czajkowski przyjął święcenia z rąk abp. Stanisława Galla w katedrze warszawskiej 27 sierpnia 1939 r. i już od 5 grudnia tego roku, jako ochotnik, był kapelanem Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie. Ks. Antoni brał udział w Powstaniu Warszawskim. Po wojnie był więźniem politycznym i odsiadywał karę w więzieniu we Wronkach. Był jednym z inicjatorów powołania Komitetu Katyńskiego. Dr Wasilewski opowiadał historię ks. Czajkowskiego jako „suplement katyński do biografii”.

Ostatni przemawiał ks. dr Zbigniew Kępa, postulator fazy wstępnej procesu beatyfikacyjnego 29 Kapelanów Katyńskich. Ks. Kępa przybliżył, jak wygląda praca nad procesem beatyfikacyjnym. Zaznaczył, że trzeba zebrać dokumentację historyczną dotyczącą nie tylko pobytu kapelanów i kleryków w obozach i więzieniach NKWD, ale także dokumentację archiwalną i wspomnieniową (świadectwa czy relacje). Takimi dokumentami, mającymi ogromne znaczenie, są np. listy czy kartki wysyłane przez niektórych kapelanów do bliskich osób.

Ważną rolę odgrywają także pamiętniki oraz relacje znalezione podczas ekshumacji w Katyniu w 1943 r. Ks. Zbigniew przypomniał, że pomocne są również przekazywane ustnie wspomnienia tych, którzy obozy przeżyli i pamiętają kapelanów oraz kleryków zamordowanych w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie czy Starobielsku. Postulator mówił o tym, że jednym z filarów procesu beatyfikacyjnego jest 395 ocalałych ze Zbrodni Katyńskiej, którzy są świadkami życia i działalności kapelanów katyńskich.