Światowy Dzień Książki: Jasna Góra – zbrojownia w księgi potężna

„Klasztor bez ksiąg jest jak twierdza bez zbrojowni” – mawiano. I w tej dziedzinie Jasna Góra przez wieki była i jest szczególną „zbrojownią”. Jasnogórski klasztor posiada nie tylko wyjątkowy księgozbiór, ale także niepowtarzalnej urody, barokową salę biblioteczną, należącą do unikatowych zabytkowych europejskich bibliotek. Jeden jedyny raz księgi opuściły Jasną Górę, w 1998 r., wtedy to w uzbrojonych konwojach przewieziono je do Biblioteki Śląskiej, gdzie poddano je zabiegom konserwatorskim. Inkunabuły mimo upływu wieków okazały się w znakomitym zdrowiu, tylko u trzech „pacjentów” stwierdzono wówczas „puszystą destrukcję”. Dziś Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich.

Najbardziej znana jasnogórska biblioteka, nazywana „starą”, w obecnie znanym układzie architektonicznym i wystroju powstała w latach 30. XVIII wieku. A usytuowanie biblioteki wymusiły…pożary. Wielki ogień, jaki trawił Jasną Górę w lipcu 1690 roku, oszczędził książnicę. Księgozbiór prawdopodobnie zgromadzony był w murowanej wieży. W pomieszczeniu tym przetrwał do 1710 roku. Kolejny pożar, który tym razem wybuchł w niebezpiecznie bliskim sąsiedztwie pomieszczenia bibliotecznego, wymusił podjęcie decyzji o budowie nowego specjalnego pomieszczenia. Sala biblioteczna powstała w zachodnim skrzydle klasztoru. Prof. Leonard Ogierman, wiązany z Instytutem Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego, który zajmował się konserwacją jasnogórskiego zbioru, podkreślał, że biblioteka częstochowskiego klasztoru nie ma sobie równych. Jest to jedyny przykład biblioteki barokowej, klasztornej w Polsce, który zachował się w nieskazitelnej formie. Nie była zakłócana przez żadne incydenty – wojny, grabieże, dlatego jako całość jest unikatowa w skali kraju i nie tylko. – To ogromne dziedzictwo nasze, polskie, narodowe – podkreślał prof. Ogierman.

Za najcenniejszy rękopis w zbiorach jasnogórskich uchodzi pochodzący z początku XVI w. Missale Paulinorum (ok. 1506), zwany powszechnie – ze względu na osobę jego fundatora, króla Jana Olbrachta – Mszałem Jagiellonów albo Mszałem Olbrachta. Należy on do kodeksów liturgiczno-muzycznych zachowanych w jasnogórskim archiwum. To niezwykle kunsztownie wykonany rękopis, ozdobiony licznymi dekoracjami malarskimi. W 2013 r. ukazało się wydanie fototypiczne Mszału pod red. Remigiusza Pośpiecha.

Biblioteka na Jasnej Górze szczyci się posiadaniem 261 inkunabułów. Tego określenia używamy w odniesieniu do pierwszych druków wykonanych do roku 1500 włącznie. Inkunabuły naśladowały książki rękopiśmienne. Dzięki wspomnianemu naśladownictwu inkunabuły stawały się równie cenne jak rękopisy. Paulin o. dr Jarosław Łuniewski, który od lat zajmuje się jasnogórskim księgozbiorem, wśród najcenniejszych inkunabułów wyróżnia dwa egzemplarze łacińskiej wersji „Liber chronicarum” („Kronika świata”)  Hartmanna Schedela, która ukazała się drukiem 12 lipca 1493 roku za sprawą oficyny Antona Kobergera. Drukarz ten był wybitną osobowością w historii typografii europejskiej. „Kronika świata” Schedela była największym przedsięwzięciem ilustratorskim książki w XV wieku. Jak podaje o Łuniewski (O. Jarosław Łuniewski OSPPE, Inkunabuły w zbiorach paulinów polskich. Katalog i opracowanie. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2023), streszczenie historii świata do 1493 roku liczyło 299 stron i zawierało 1809 ilustracji, w tym 1165 drzeworytów. Całość uzupełniały też dwustronicowe widoki miast. Nie tylko z uwagi na ilustracje „Kronika świata” była jednym z najbardziej zadziwiających dzieł swego czasu. Tekst był zbiorem legend, podań i tradycyjnych wyobrażeń, urozmaiconych faktami rzeczywistymi i naukowymi. Jak zaznacza o. Łuniewski obydwa egzemplarze w bibliotece jasnogórskiej wyróżnia fakt, że zachowały się w nich wszystkie rozkładane i całostronicowe ilustracje oraz mapy. Jeden z egzemplarzy jest w całości ręcznie malowany.

Jak przypomina paulin o. Łuniewski, Zakon Paulinów został zorganizowany w oparciu o regułę św. Augustyna, która nakazuje traktować bibliotekę jako placówkę działającą wewnątrz klasztoru. XVI-wieczne prawo zakonne uczyło, że „Ci, którzy biblioteką, szatnią lub spiżarnią zawiadują, niech bez szemrania służą braciom swoim”. Reguła zobowiązywała bibliotekarza zakonnego do wypożyczania książek w określone dni i o ustalonej porze a prawo zakonne nakazywało, aby biblioteką kierował zakonnik kaznodzieja, prowadzący działalność duszpasterską, co wpływało na tematykę zbioru. Gromadzono więc przede wszystkim dzieła zawierające komentarze biblijne, dzieła historyczne świeckie i kościelne, hagiograficzne i słowniki czy literaturę monastyczną. Konstytucje paulińskie z XVII w., bo wtedy biblioteka klasztorna uzyskała umocowanie prawne, przewidywały kary dla tych którzy nie dochowywali staranności w opiece nad biblioteką oraz tolerowali niedozwolone formy wypożyczania i sprzedaży książek. Były nią: kara chłosty, a nawet do czasu zwrotu książki odmowa udzielenia rozgrzeszenia. Jak zaznacza o. Łuniewski – wszystko to świadczyło o wielkim znaczeniu biblioteki w życiu zakonnym paulinów oraz szacunku do książki ( O. Jarosław Łuniewski OSPPE, Inkunabuły w zbiorach paulinów polskich. Katalog i opracowanie. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2023)

W 1758 r. wprowadzone zostało zabezpieczenie ksiąg w formie drewnianych futerałów z sosnowego drewna. Pudła te wyklejono od strony zewnętrznej marmurkowym papierem introligatorskim. Grzbiet futerału obciągnięto skórą bydlęcą barwioną ze złoceniami naśladującą oprawę wytwornej księgi. Pomysłodawcą tej oryginalnej formy zabezpieczenia i ochrony zbioru był ówczesny przeor klasztoru o. Albin Dworzański.

Jeden jedyny raz księgi opuściły wytworną bibliotekę. W 1998 roku do Biblioteki Śląskiej w Katowicach przekazany został cały księgozbiór razem z futerałami. Futerały w liczbie 2 405 obiektów zawierały 7 005 woluminów. Stwierdzono, że całość badanego zbioru prezentuje się zaskakująco dobrze. Zaledwie w trzech wypadkach inkunabułów stwierdzono występowanie choroby grzybowej, zwanej puszystą destrukcją. Choroba ta najczęściej występuje na krawędzi brzegu książki, stykającej się z drewnianą powierzchnią półki bibliotecznej, jej sprawcą choroby są grzyby wegetujące w spróchniałym i zawilgoconym drewnie.

Jasnogórska Biblioteka Stara spełnia obecnie również funkcje reprezentacyjne, w niej odbywały się spotkania z Janem Pawłem II, konferencje Episkopatu Polski, tu przyjmowane są głowy państw oraz oficjalne delegacje.

Poza tzw. „starą biblioteką” jest dziś na Jasnej Górze także „nowa”. Są to przede wszystkim dzieła teologiczne i z nauk humanistycznych, wydrukowane po roku 1800. W jej zbiorach znajdują się także cenne „czestochowiana”, czyli książki i czasopisma, dotyczące Jasnej Góry i regionu częstochowskiego.

I znowu w pobliżu bibliotecznych pomieszczeń w nocy z 6 na 7 sierpnia 1990 wybuchł pożar. I tym razem udało się uratować księgozbiór.

Swoistym fenomenem jest powstała w 1957 roku Jasnogórska Biblioteka Maryjna. Jej powstanie związane jest z 1956 rokiem i Jasnogórskimi Ślubami Narodu. Wtedy to paulini razem z Prymasem Wyszyńskim, dla realizacji programu Wielkiej Nowenny postanowili stworzyć ośrodek, w którym nie tylko duchowni, ale również pielgrzymi mogliby korzystać z księgozbioru maryjnego.