Przyszłość Kościoła katolickiego w Rosji

Rezygnacja arcybiskupa-metropolity archidiecezji Matki Bożej w Moskwie, abp. Paolo Pezziego, stanowi ważny i delikatny moment dla wspólnoty katolickiej w Rosji. Wydarzenie to może wpłynąć zarówno na relacje Kościoła katolickiego z władzami państwowymi, jak i na stosunki z Patriarchatem Moskiewskim. Arcybiskup, powołując się na problemy zdrowotne uniemożliwiające dalsze kierowanie rozległą archidiecezją, wezwał wiernych do jedności. Jednocześnie pojawiło się pytanie o jego następcę oraz przyszłość katolicyzmu w Rosji – pisze na łamach agencji AsiaNews ks. Stefano Caprio.

Autor przypomina, że 2 maja Stolica Apostolska ogłosiła przyjęcie rezygnacji 65-letniego abp. Paolo Pezziego, który kierował archidiecezją od września 2007 roku. Funkcję administratora sede vacante et ad nutum Sanctae Sedis powierzono biskupowi pomocniczemu Mikołajowi Dubininowi, 53-letniemu franciszkaninowi konwentualnemu, od 2020 roku odpowiedzialnemu za północną część archidiecezji z siedzibą w Petersburgu. Decyzja ta była dla wielu zaskoczeniem i wywołała liczne pytania dotyczące przyszłości Kościoła katolickiego w Rosji. Arcybiskup Moskwy pozostaje bowiem najważniejszą postacią w strukturach katolickich obejmujących również diecezje w Saratowie, Nowosybirsku i Irkucku.

Ks. Caprio wyjaśnia, że stan zdrowia abp. Pezziego od dłuższego czasu wskazywał na możliwość rezygnacji. Dwa lata temu przeszedł poważną operację i coraz trudniej było mu sprostać wymaganiom posługi duszpasterskiej na ogromnym obszarze obejmującym około 80 parafii, rozrzuconych od Moskwy po Królewiec. Do trudności administracyjnych dochodziły także napięcia wewnątrz rosyjskiej wspólnoty katolickiej oraz skomplikowane relacje ze środowiskiem politycznym i religijnym.

W homilii wygłoszonej 2 maja, tuż po ogłoszeniu decyzji papieża, abp Pezzi podkreślił, że jego rezygnacja wynika wyłącznie ze względów zdrowotnych. Chciał w ten sposób przeciąć spekulacje i „teorie spiskowe”. Zapowiedział, że pozostanie w Moskwie i będzie wspierał bp. Dubinina w sprawach wymagających jego doświadczenia. Jednocześnie poprosił wiernych o dalszą modlitwę w swojej intencji.

Szczególny nacisk arcybiskup położył na potrzebę jedności i pojednania w Kościele. Przyznał, że w rosyjskiej wspólnocie katolickiej istnieją napięcia i konflikty, zarówno na poziomie rodzin, jak i wspólnot parafialnych. Zaznaczył jednak, że różnice opinii są naturalne i mogą być cenne, o ile po podjęciu decyzji wszyscy gotowi są ją wspierać. Poprosił również o przebaczenie za swoje błędy i zapewnił, że sam przebaczył wszystkim, którzy go obrazili.

Krytyki wobec abp. Pezziego rzeczywiście nie brakowało. Dotyczyły one m.in. zarządzania odzyskanym kościołem św. Piotra i Pawła w Moskwie, a także odejść części duchowieństwa z kapłaństwa. Na początku bieżącego roku krytykowano hierarchę również za odmowę podpisania apelu Międzywyznaniowego Komitetu Konsultacyjnego Rosji dotyczącego prześladowań chrześcijan na Ukrainie. Dokument był w praktyce interpretowany jako poparcie dla polityki Patriarchatu Moskiewskiego na terenach okupowanych przez Rosję. Władze kościelne tłumaczyły, że arcybiskup nie posiada kompetencji do wydawania oficjalnych oświadczeń dotyczących innych państw, jednak stanowisko to mogło wywołać niezadowolenie władz Federacji Rosyjskiej.

Wraz z odejściem abp. Pezziego kończy się ważny etap w historii katolicyzmu w Rosji po upadku Związku Radzieckiego. Pierwszy okres, przypadający na lata 1991–2007, był czasem odbudowy struktur kościelnych pod kierownictwem abp. Tadeusza Kondrusiewicza. Drugi etap, związany z posługą abp. Pezziego, koncentrował się na utrzymaniu i umacnianiu tego, co udało się odbudować.

Odrodzenie Kościoła katolickiego było możliwe dzięki liberalizacji prawa religijnego w pierwszych latach po rozpadzie ZSRR. Wówczas odtworzono niemal 300 wspólnot katolickich: parafii, kaplic i klasztorów. Choć formalnie liczba katolików w Rosji szacowana jest na około milion osób, rzeczywista liczba praktykujących pozostaje znacznie mniejsza i trudna do określenia.

Wspólnota katolicka w Rosji jest bardzo zróżnicowana. Tworzą ją zarówno potomkowie dawnych wspólnot katolickich, jak i imigranci z Afryki, Ameryki Łacińskiej czy Azji, a także liczni katoliccy Ormianie. Coraz większą grupę stanowią również etniczni Rosjanie, którzy odkryli katolicyzm po upadku komunizmu, kierując się względami duchowymi, kulturowymi lub estetycznymi.

Znaczna część duchowieństwa pochodzi z zagranicy, choć od końca lat dziewięćdziesiątych formuje się nowe pokolenie rosyjskich księży. Ważną rolę odegrało seminarium duchowne w Petersburgu, otwarte ponownie w 1994 roku. Obecnie zostało ono przekształcone w Instytut Nauk Religijnych, co również wywołało kontrowersje i krytykę wobec odchodzącego arcybiskupa.

Ks. Caprio wskazuje, że przyszłość Kościoła katolickiego w Rosji zależy dziś od wielu czynników: decyzji personalnych, relacji z władzami państwowymi i Patriarchatem Moskiewskim, a także od sytuacji geopolitycznej związanej z wojną przeciw Ukrainie. Katolicyzm jest w Rosji nadal postrzegany jako część świata zachodniego, co dodatkowo komplikuje jego pozycję społeczną i polityczną.

Mimo trudności wspólnoty katolickie nadal się rozwijają i zachowują aktywność duszpasterską. Symbolicznym znakiem nadziei było niedawne odzyskanie historycznego kościoła w Niżnym Nowogrodzie, który po latach oczekiwań wrócił do katolików i ma zostać odrestaurowany. Wydarzenie to może być postrzegane jako znak, że obecność katolików w Rosji nadal ma przyszłość, a dialog między Wschodem i Zachodem pozostaje możliwy.

Ks. Stefano Caprio, urodzony w 1960 r., kapłan od 1985 r., katolicki misjonarz w Rosji, tłumacz ustny i pisemny w Nuncjaturze Watykańskiej w Moskwie (1990–2002).  Wykładowca historii teologii chrześcijańskiej na Uniwersytecie Humanistycznym w Moskwie (1998–2002). Profesor nadzwyczajny Papieskiego Instytutu Wschodniego (Rzym), wykładowca historii, filozofii, teologii i kultury rosyjskiej (2007-2025). Autor publikacji, esejów i artykułów dotyczących historii, aktualnych wydarzeń i kultury rosyjskiej, pełni posługę w diecezji mediolańskiej, gdzie jest członkiem Komisji ds. Ekumenizmu.