Gdy Europa tonęła w nierównościach, papież powiedział „dość”

Rewolucja przemysłowa przyniosła Europie rozwój, ale także dramat milionów robotników żyjących w biedzie i pracujących w nieludzkich warunkach. Właśnie wtedy Leon XIII zabrał głos w obronie godności człowieka pracy. Ogłoszona 15 maja 1891 roku encyklika „Rerum novarum” stała się fundamentem katolickiej nauki społecznej i jednym z najważniejszych dokumentów społecznych w historii Kościoła.

Papież wobec „nowych rzeczy”

Tytuł encykliki „Rerum novarum”, czyli „O rzeczach nowych” odnosił się do gwałtownych przemian społecznych i gospodarczych końca XIX wieku. Rewolucja przemysłowa przyniosła rozwój technologii i gospodarki, ale jednocześnie pogłębiła nierówności społeczne. Wielu robotników pracowało po kilkanaście godzin dziennie, bez zabezpieczenia socjalnego, godziwej zapłaty czy ochrony prawnej. Papież pisał wtedy: „Z pewnością wiele trzeba wziąć pod uwagę względów, żeby ustalić słuszną płacę; na ogół jednak powinien bogaty i pracodawca pamiętać, że przy ustalaniu płacy ani Boskie ani ludzkie prawa nie pozwalają korzystać z biedy i nędzy cudzej, ani też w ogóle wyzyskiwać cudzego ubóstwa”.

Leon XIII dostrzegł, że Kościół nie może pozostać obojętny wobec cierpienia ludzi pracy. Encyklika była próbą odpowiedzi na pytanie, jak budować sprawiedliwe społeczeństwo w świecie gwałtownych przemian ekonomicznych.

Między kapitalizmem a socjalizmem

Papież sprzeciwił się zarówno bezwzględnemu kapitalizmowi, który redukował człowieka do roli narzędzia produkcji, jak i socjalizmowi odrzucającemu własność prywatną oraz religię.

Leon XIII przypominał, że praca ma wymiar moralny i duchowy, a człowiek nie może być podporządkowany wyłącznie logice zysku. Bronił prawa do własności prywatnej, ale jednocześnie podkreślał odpowiedzialność społeczną właścicieli i obowiązek troski o dobro wspólne.

W encyklice znalazły się również postulaty, które w tamtym czasie były przełomowe: prawo do sprawiedliwej płacy, odpoczynku, ochrony rodziny czy zrzeszania się robotników w związkach zawodowych. Ojciec Święty bronił godności człowieka. „Oto znów obowiązki bogatych i pracodawców: nie uważać robotnika za niewolnika, kierować się zasadą, że należy w nim uszanować godność osobistą podniesioną jeszcze przez charakter chrześcijanina”, pisał papież czasu przemian.

Fundament katolickiej nauki społecznej

„Rerum novarum” zapoczątkowała rozwój nowoczesnej katolickiej nauki społecznej. Do dokumentu Leona XIII wielokrotnie wracali kolejni papieże, rozwijając jego intuicje wobec nowych wyzwań społecznych i ekonomicznych, m. in. Pius XI w encyklice „Quadragesimo anno” czy Jan XXII w „Mater et magistra”.

W setną rocznicę podpisania encykliki św. Jan Paweł II ogłosił dokument „Centesimus annus”, w którym przypomniał, że wolność gospodarcza musi być zakorzeniona w prawdzie o człowieku i jego godności.

Również we współczesnym nauczaniu, Kościół stale powraca do pytań o sprawiedliwość społeczną, wyzysk, ubóstwo i odpowiedzialność ekonomii za człowieka.

Choć od publikacji encykliki minęło już 135 lat, wiele problemów opisanych przez Leona XIII pozostaje aktualnych. Niestabilność zatrudnienia, wyzysk pracowników, rosnące nierówności społeczne czy podporządkowanie życia logice rynku sprawiają, że przesłanie „Rerum novarum” nadal brzmi niezwykle współcześnie.