„Magnifica humanitas”: papież cytuje Tolkiena, Frankla, Arendt i Platona

W encyklice „Magnifica humanitas” papież Leon nie tylko czerpie obficie ze źródeł katolickiej nauki społecznej, ale wśród łącznie 224 przypisów zawartych w dokumencie znajdują się również cztery niespodzianki. W ten sposób „Władca Pierścieni” Johna Ronalda Reuela (J.R.R.) Tolkiena znalazł się w encyklice społecznej zwierzchnika Kościoła katolickiego, podobnie jak myśli Viktora Frankla, Hannah Arendt i Platona, z których żaden nie reprezentuje katolickiego nauczania.

Obaj szanowni panowie występują wyłącznie w bieli. Jednak kolor szat nie jest najwyraźniej jedyną rzeczą, która łączy papieża Leona XIV i Gandalfa Białego, czarodzieja z „Władcy Pierścieni”. Cytat z trzeciego tomu, „Powrót króla”, dosłownie przejęty w 213. akapicie encykliki, pochodzi bowiem – choć w dokumencie nie jest to wymienione z imienia – od Gandalfa: „Ale nie do nas należy panowanie nad wszystkimi falami przepływającymi przez ten świat; my mamy za zadanie zrobić, co w naszej mocy, dla tej epoki, w której żyjemy, wytrzebić chwasty ze znanego nam pola, aby przekazać następcom rolę czystą, gotową do uprawy”.

Papież Leon uważa, że to zdanie z książki dobrze oddaje odpowiedzialność Kościoła w kwestii postępowania z sztuczną inteligencją. „Cywilizacja miłości nie rodzi się z jednego, spektakularnego gestu, lecz z sumy małych i wytrwałych aktów wierności, które stawiają tamę dehumanizacji” – czytamy w encyklice: „Dlatego warto zatrzymać się i rozważyć kilka aspektów tego, w jaki sposób każdy – we własnej dziedzinie – może współpracować przy jej budowaniu”.

Arendt, Frankl, Platon

Leo XIV odwołuje się do amerykańskiej filozofki Hanach Arendt w tych fragmentach listu pasterskiego, w których ostrzega przed niebezpieczeństwami obojętności wobec prawdy w erze sztucznej inteligencji. W paragrafie 134 cytuje on dzieło Arendt z 1951 roku zatytułowane „Korzenie totalitaryzmu”. Idealnym poddanym jest nie tyle człowiek ideologicznie przekonany, ile „człowiek, dla którego nie istnieje już rozróżnienie między faktem a zmyśleniem (tzn. rzeczywistość doświadczenia) i rozróżnienie między prawdą a fałszem (tzn. normy myślenia)”.

Papież potwierdza, że pomimo wszelkich nieludzkich zachowań, tragedii spowodowanych przez ludzi i wszystkich ludzkich ograniczeń, zawsze istnieje miejsce na współczucie i szczerą troskę o potrzeby innych, powołując się na cytat z Frankla z jego dzieła „Człowiek w poszukiwaniu sensu”. „W chwilach grozy „mieliśmy okazję przekonać się, jaki naprawdę jest człowiek. Jest on wszak istotą, która skonstruowała komory gazowe w Auschwitz, a zarazem tą samą istotą, która wchodziła do owych komór z podniesioną głową i modlitwą Pańską – Szema Jisrael – na ustach” – pisze Leon w akapicie 121. Ten wiedeński lekarz i psychoterapeuta pochodzenia żydowskiego doświadczył i przeżył okropności nazistowskich obozów koncentracyjnych.

Papież Leon odwołuje się do starożytnego filozofa Platona, wzywając do zawarcia sojuszu na rzecz edukacji w erze cyfrowej. „Wychowywać do korzystania ze sztucznej inteligencji oznacza zatem także wychowywać do rozeznania, kiedy i w jakich celach nie należy jej używać. ” – pisze Leon XIV w paragrafie 140 i ostrzega, „szybkość i łatwość, z jaką otrzymuje się odpowiedź albo syntezę, niosą ryzyko wygaszenia pragnienia stawiania pytań, które tylko w dłuższej perspektywie przynoszą owoc. Jak pisze Platon, rzeczy najgłębszych i najważniejszych człowiek uczy się dopiero po długim czasie i wielu wysiłkach, podejmując wraz z innymi dyskusję i „ocierając” o siebie pojęcia oraz doświadczenia niczym krzemienie, aż w nas samych zapłonie iskra zrozumienia”.