Leon XIV zmienił przepisy dotyczące możliwości odwołania patriarchy przez Synod Kościoła Wschodniego

Papież Leon XIV wprowadził zmiany do Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich, regulujące procedurę ewentualnego odwołania patriarchy lub arcybiskupa większego z urzędu. W przypadku poważnego i nieodwracalnego naruszenia przez niego obowiązków wobec wspólnoty i Synodu biskupi będą mogli podjąć decyzję o jego odwołaniu. Patriarcha zachowuje przy tym prawo do obrony, a ostateczne zatwierdzenie decyzji należy do papieża.

„Wzajemna zgoda między Pater et Caput Kościoła wschodniego sui iuris a braćmi w biskupstwie, którzy wspólnie tworzą Synod Biskupów, jest duszą wspólnoty wschodniej hierarchii kościelnej” – napisał Leon XIV w liście apostolskim motu proprio Mutua concordia („Wzajemna zgoda”). Dokument wprowadza zmiany do niektórych przepisów Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich dotyczących możliwości usunięcia głowy Kościoła patriarchalnego z urzędu w sytuacji poważnego naruszenia przez niego więzi ze swoim Synodem.

Synodalność i odpowiedzialność patriarchy

We wstępie do dokumentu papież przypomniał, że Synod Biskupów Kościoła patriarchalnego jest organem, który wybiera patriarchę. Sam wybór – jak zaznaczył – zakłada również „wezwanie do kolegialności w jego posłudze prymasowskiej”.

Leon XIV podkreślił, że w katolickich Kościołach wschodnich konieczne jest uznanie i rozwijanie kompetencji Synodów Biskupów. Ma to znaczenie także dla relacji ekumenicznych, zwłaszcza ze względu na teologię i praktykę Kościołów prawosławnych.

Papież zaznaczył, że w Kościołach patriarchalnych i arcybiskupich synodalność powinna być nieustannie podtrzymywana w duchu „wspólnej odpowiedzialności”.

„Jeśli ta szczególna harmonia kościelna ulegnie poważnym naruszeniom, należy ją przywrócić w kontekście wspólnoty biskupiej” – napisał Leon XIV. Zwrócił uwagę, że choć patriarcha jest z natury Pierwszym, a nie jedynie przewodniczącym zgromadzenia biskupów, nie można rozpatrywać go w oderwaniu od tego zgromadzenia.

Jeżeli więź między głową Kościoła a pozostałymi biskupami zostanie „nieodwracalnie zerwana”, powstaje – jak zaznaczył papież – „głęboka rana, którą należy uleczyć”. W takiej sytuacji właściwym sposobem działania jest odwołanie się do zasady kolegialności, przy jednoczesnym zachowaniu prawa do odwołania się do Biskupa Rzymu.

Synod będzie mógł żądać wyjaśnień

Leon XIV wskazał, że w szczególnych sytuacjach nadzwyczajnych, prowadzących do poważnego i nieodwracalnego naruszenia komunii, Synod Biskupów powinien mieć możliwość skorzystania z odpowiednich kompetencji kanonicznych, w tym zażądania od patriarchy sprawozdania z jego działalności.

„W celu pełniejszego wyrażenia wewnętrznej autonomii wschodnich Kościołów patriarchalnych, a także, analogicznie, Kościołów arcybiskupich większych, nie naruszając przy tym prerogatyw Stolicy Apostolskiej, uznaję i ustanawiam kompetencje odpowiednich Synodów Biskupów w sprawie przywrócenia naruszonej wspólnoty” – napisał papież.

Jednym ze sposobów przywrócenia tej wspólnoty może być usunięcie patriarchy z urzędu z ważnego powodu. Procedura musi jednak gwarantować mu pełne prawo do obrony przed Synodem.

Papież zaznaczył, że dotychczasowy Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich nie zawierał szczegółowych przepisów regulujących taką sytuację. Dlatego uznał za konieczne ustanowienie jasnej procedury odwołania patriarchy przez Synod Biskupów.

Ostateczna decyzja pozostaje jednak w gestii papieża. Ojciec Święty zastrzegł sobie prawo do wyrażenia zgody na decyzję Synodu. Ma to – jak wyjaśnił – zagwarantować biskupom pełną swobodę wyrażania swojego stanowiska i chronić ich przed ewentualnymi bezprawnymi naciskami wewnętrznymi lub zewnętrznymi.

Zmiany w kanonach 106 i 126

Po konsultacjach z Dykasterią ds. Tekstów Prawnych oraz Dykasterią ds. Kościołów Wschodnich papież wprowadził zmiany do kanonów 106 i 126 Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich.

W kanonie 106 dodano przepis dotyczący sytuacji, w której patriarcha nie wypełnia swoich obowiązków określonych w poprzednich paragrafach. W takim przypadku Synod Biskupów Kościoła patriarchalnego może zgodnie z prawem zwołać najstarszy stażem święceń biskup posiadającego prawo głosu. Jeżeli ten nie podejmie działania, kompetencja przechodzi na kolejnych biskupów według stażu święceń.

Zmodyfikowany kanon 126 reguluje natomiast sytuację wakatu na stolicy patriarchalnej. Oprócz dotychczasowych przypadków, takich jak śmierć patriarchy czy jego dobrowolna rezygnacja, uwzględniono możliwość odwołania go z urzędu z poważnej przyczyny.

Jeżeli patriarcha odmówi rezygnacji, biskup o najdłuższym stażu święceń powinien doprowadzić do wyboru nowego przewodniczącego Synodu. Następnie Synod przeprowadza tajne głosowanie nad odwołaniem patriarchy. Decyzja wymaga większości co najmniej dwóch trzecich członków Synodu posiadających prawo głosu. Patriarcha zachowuje przy tym prawo do przedstawienia swojej obrony przed Synodem.

Przewodniczący Synodu ma następnie obowiązek jak najszybciej poinformować papieża o wyniku głosowania. Dopiero po wyrażeniu przez niego zgody stolica patriarchalna uznawana jest za wakującą.