IV Kongres Suicydologiczny: jak wcześniej reagować na ryzyko samobójstwa

– Nie oczekujemy, że nauczyciel, policjant czy pracownik socjalny będą specjalistami zdrowia psychicznego. Ważne jest, aby potrafili rozpoznać sygnały ostrzegawcze i wiedzieli, jak bezpiecznie zareagować oraz gdzie skierować osobę potrzebującą pomocy – podkreśliła dr Daria Biechowska z Instytutu Psychiatrii i Neurologii podczas pierwszego dnia IV Kongresu Suicydologicznego w Warszawie.

Według danych przytoczonych podczas kongresu w 2025 r. Policja odnotowała w Polsce blisko 15 tys. zachowań samobójczych, w tym 10 159 prób samobójczych i 4776 samobójstw. Jednocześnie nawet połowa osób zgłaszających się do lekarza rodzinnego doświadcza problemów związanych ze zdrowiem psychicznym.

Eksperci wskazywali, że osoba w kryzysie psychicznym często wcześniej niż do psychiatry trafia do lekarza rodzinnego, nauczyciela, psychologa szkolnego, pracownika socjalnego, ratownika medycznego lub policjanta.

Pracownicy Instytutu Psychiatrii i Neurologii opracowali standardy postępowania dla przedstawicieli różnych zawodów pierwszego kontaktu. Mają one pomagać w rozpoznawaniu niepokojących sygnałów, prowadzeniu rozmowy z osobą w kryzysie oraz kierowaniu jej do odpowiedniego wsparcia.

– Nie oczekujemy, że nauczyciel, policjant czy pracownik socjalny będą specjalistami zdrowia psychicznego. Ważne jest, aby potrafili rozpoznać sygnały ostrzegawcze i wiedzieli, jak bezpiecznie zareagować oraz gdzie skierować osobę potrzebującą pomocy. Standardy mają dawać im właśnie taką wiedzę – praktyczną i możliwą do wykorzystania w codziennej pracy – mówiła dr Daria Biechowska.

Kryzys psychiczny może przejawiać się m.in. wycofaniem, nagłą zmianą zachowania, problemami ze snem, drażliwością, utratą zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami czy wypowiedziami wskazującymi na poczucie beznadziei i braku sensu. Takie sygnały mogą zostać zauważone nie tylko przez specjalistę zdrowia psychicznego, ale także podczas kontaktu z nauczycielem, lekarzem rodzinnym, pracownikiem socjalnym czy przedstawicielami służb.

Jednym z tematów kongresu była rola szkoły we wczesnym rozpoznawaniu kryzysu dzieci i młodzieży. Z przedstawionych danych wynika, że 20,3 proc. młodych osób rozmawia o swoich trudnościach z rodzicem lub opiekunem, 15 proc. z psychiatrą, psychologiem lub innym specjalistą poza szkołą, natomiast 8 proc. z nauczycielem, psychologiem lub pedagogiem szkolnym.

Paulina Piechna-Więckiewicz, podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, podkreśliła, że dziecko w sytuacji problemowej potrzebuje przede wszystkim dorosłego, który podejmie odpowiednie działania wspierające. W jej ocenie szkoła może odegrać ważną rolę zarówno w dostrzeżeniu trudności, jak i uruchomieniu dalszej ścieżki pomocy.

– Każde dziecko, uczeń i uczennica potrzebują przede wszystkim dorosłego, który podejmie adekwatne działania wspierające w przypadku wystąpienia sytuacji problemowej. Szkoła może odegrać ważną rolę w zauważeniu trudności i uruchomieniu odpowiedniej ścieżki pomocy. Dlatego kompetencje osób pracujących z dziećmi i młodzieżą, w tym wychowawców, nauczycieli, pedagogów i psychologów mają tak istotne znaczenie dla zapewnienia skutecznych działań pomocowych. Czasem jedno pytanie, jedna reakcja dorosłego – mogą stać się dla młodej osoby początkiem drogi do zapewnienia jej bezpieczeństwa – mówiła.

Podczas kongresu przedstawiono również wyniki ewaluacji Programu SOS dla dzieci i młodzieży. W badaniu uczestniczyło 1540 uczniów z 38 szkół. Po udziale w programie uczniowie lepiej rozpoznawali sygnały depresji i kryzysu oraz częściej deklarowali gotowość reagowania na trudności rówieśników. W grupie wysokiego ryzyka odnotowano także istotne zmniejszenie ryzyka prób samobójczych. Około 6 proc. uczniów skorzystało po programie z konsultacji psychologa lub pedagoga szkolnego, a ok. 40 proc. z nich zrobiło to po raz pierwszy.

Eksperci zwracali także uwagę na sytuację seniorów. W 2025 r. wśród osób w wieku emerytalnym odnotowano 1488 zachowań samobójczych, z których 943 zakończyły się śmiercią. Seniorzy stanowili niespełna 10 proc. wszystkich osób z zarejestrowanym zachowaniem samobójczym, ale niemal 20 proc. tych, które zmarły w jego wyniku.

W przypadku osób starszych pogorszenie kondycji psychicznej może pozostawać niezauważone. Samotność, żałoba, przewlekły ból, bezsenność czy utrata samodzielności bywają przypisywane naturalnym skutkom starzenia. Dlatego szczególnego znaczenia nabierają regularne kontakty seniorów z lekarzami, pracownikami pomocy społecznej oraz innymi osobami, które mogą zauważyć zmianę w ich funkcjonowaniu.

Pierwszy dzień IV Kongresu Suicydologicznego poświęcono także współpracy między instytucjami. W debacie uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Sprawiedliwości, Rzecznika Praw Dziecka oraz Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

Kuba Sękowski, zastępca dyrektora Departamentu Zdrowia Publicznego Ministerstwa Zdrowia, zwrócił uwagę, że działania profilaktyczne powinny rozpoczynać się jeszcze zanim konieczna stanie się specjalistyczna pomoc.

– Zdrowie publiczne zaczyna się wcześniej niż leczenie. Jeżeli chcemy ograniczać skalę kryzysów psychicznych, musimy wzmacniać działania profilaktyczne tam, gdzie można dotrzeć do człowieka, zanim potrzebna będzie specjalistyczna pomoc. Dlatego tak ważne jest wyposażanie osób mających codzienny kontakt z mieszkańcami w wiedzę, która pozwala odpowiednio wcześnie zauważyć niepokojące sygnały – mówił.

Eksperci podkreślali również potrzebę lepszego łączenia informacji pochodzących z Policji, ratownictwa medycznego i ochrony zdrowia. Poszczególne systemy rejestrują różne fragmenty zjawiska, dlatego żadne pojedyncze źródło danych nie pokazuje jego pełnej skali.

– Kryzys psychiczny wymaga koordynacji działań. Jeśli szkoła, podstawowa opieka zdrowotna, służby ratunkowe i specjalistyczne placówki psychiatryczne działają w oderwaniu od siebie, ryzyko przeoczenia sygnałów rośnie. Współpraca zwiększa szanse na wczesną interwencję – zaznaczył dr hab. Łukasz Wieczorek z Instytutu Psychiatrii i Neurologii.

IV Kongres Suicydologiczny odbywa się 10–11 września 2026 r. w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Tegoroczna edycja poświęcona jest skutecznej profilaktyce, standardom postępowania oraz budowaniu systemu wsparcia osób w kryzysie psychicznym.

Osoby dorosłe w kryzysie mogą skorzystać z całodobowego Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 22 22 oraz Telefonu Wsparcia Emocjonalnego dla Dorosłych 116 123. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod numer 116 111, a także korzystać z Dziecięcego Telefonu Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12. Dla rodziców i nauczycieli działa numer 800 100 100. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy dzwonić pod numer 112.