Rosja fałszywie przedstawia się jako obrońca wartości

Rosja wykorzystuje język tradycyjnych i chrześcijańskich wartości jako instrument polityczny, a Rosyjski Kościół Prawosławny stał się jednym z ważnych narzędzi legitymizowania polityki Kremla – wskazywali uczestnicy konferencji „Russia as a False Defender of Traditional Values”, która odbyła się 9 września w Parlamencie Europejskim w Brukseli. Szczególną uwagę poświęcono postawie patriarchy Cyryla wobec wojny przeciwko Ukrainie oraz sytuacji duchownych prawosławnych sprzeciwiających się rosyjskiej agresji.

Spotkanie zorganizowała grupa Europejskich Konserwatystów i Reformatorów (EKR) we współpracy z Frontline Foundation. Wśród uczestników znaleźli się politycy i eksperci z Polski, Czech, Łotwy, Ukrainy, Gruzji, Izraela i Stanów Zjednoczonych. Dyskusję prowadził Tomasz Szatkowski, sekretarz generalny ECR i były ambasador Polski przy NATO.

Mariusz Kamiński, otwierając konferencję, zwrócił uwagę, że kremlowska narracja o Rosji jako obrońcy tradycyjnych wartości nie ogranicza się do propagandy. – Ten obraz silnego państwa i zdrowego, zakorzenionego w tradycyjnych wartościach narodu rosyjskiego to nie tylko kwestia propagandy, ale również oficjalnego prawodawstwa rosyjskiego – mówił, przypominając, że w 2022 r. Władimir Putin wydał dekret dotyczący zachowania i umacniania rosyjskich wartości duchowych i moralnych. Wśród nich znalazły się m.in. silne państwo, patriotyzm, tradycyjna rodzina, religia oraz pamięć historyczna. Kamiński zakwestionował jednak zgodność tych deklaracji z rzeczywistością rosyjskiego państwa, wskazując m.in. na represje wobec przeciwników politycznych, agresywny nacjonalizm, problemy społeczne i rosyjską agresję przeciwko Ukrainie. „Dla byłego oficera komunistycznego KGB religia i Cerkiew są tylko i wyłącznie użytecznym narzędziem służącym interesom reżimu” – powiedział o patriarsze Cyrylu. W ocenie polityka kremlowska wizja Rosji jako obrońcy chrześcijaństwa ma służyć budowaniu jej obrazu jako swoistego „Trzeciego Rzymu”, jednak jednocześnie rzeczywistość rosyjskiej polityki pozostaje sprzeczna z wartościami, do których odwołuje się Kreml.

Patriarcha Cyryl wspiera wojnę

Szczególnie mocno o roli Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego mówił Aleksander Vondra, czeski polityk, były minister obrony i jeden z uczestników antykomunistycznej opozycji w Czechosłowacji. Jego zdaniem problem nie polega wyłącznie na tym, że Kreml posługuje się językiem chrześcijańskich wartości, ale i na tym, że część zachodnich środowisk konserwatywnych przyjmuje rosyjską narrację bez dostatecznego konfrontowania jej z rzeczywistością. Vondra wskazywał, że Rosja przedstawia Władimira Putina jako obrońcę chrześcijaństwa, podczas gdy jednocześnie prowadzi wojnę przeciwko Ukrainie. – Putin próbuje przedstawiać siebie jako obrońcę chrześcijańskich wartości. To nonsens – mówił.

Jako przykład podatności na tę narrację podał sytuację części konserwatywnego elektoratu w Czechach. Jego zdaniem ludzie, którzy nie dostrzegają rosyjskich zbrodni i nie znają sytuacji wewnętrznej Rosji, mogą na podstawie obrazów budowanych przez rosyjską propagandę uznać Putina za obrońcę chrześcijaństwa. – Widzą zdjęcia budowanych nowych cerkwi w Moskwie, a nie zbombardowanej Ławry w Kijowie – zauważył.

Odnosząc się do kwestii prawosławia i wojny powiedział, że Patriarcha Cyryl mocno wspierał agresywną rosyjską kampanię wojskową, która ma imperialistyczną naturę, a jego prawosławna Cerkiew używa języka religijnego, by usprawiedliwiać wojnę. Zwrócił też uwagę na błogosławienie żołnierzy i sprzętu wojskowego kierowanego na front.

Vondra wskazał przy tym na los prawosławnych duchownych, którzy sprzeciwiali się wojnie i spotkały ich represje. Podkreślał, że w rosyjskim prawosławiu struktura kościelna jest podporządkowana interesom państwa, podczas gdy w chrześcijaństwie zachodnim relacja Kościoła i władzy politycznej ma inny charakter. W jego ocenie nie jest to wyłącznie zjawisko związane z osobą Władimira Putina, a ma głębsze historycznie korzenie: “Rosyjskie prawosławie po prostu służy interesowi imperium na Kremlu”.

Rosja nie jest obrońcą żadnych wartości

Podobną diagnozę przedstawił Richard Kols z Łotwy. Jego zdaniem Rosja nie posiada spójnego systemu wartości, który chciałaby rzeczywiście bronić. Raczej wybiera z różnych systemów kulturowych i politycznych te elementy, które mogą być użyteczne w danym kontekście. – Rosja nie jest obrońcą tradycyjnych wartości. Nie jest obrońcą żadnych wartości w ogóle. Są one instrumentami – przekonywał. W jego ocenie Kreml potrafi jednocześnie występować jako obrońca konserwatyzmu, antykolonializmu, pacyfizmu czy prawosławia, zależnie od odbiorców.
Zaznaczył, że w przypadku Ukrainy szczególnie widoczna jest sprzeczność pomiędzy rosyjską deklaracją obrony chrześcijaństwa a działaniami wojennymi. Rosyjska propaganda może przedstawiać Moskwę jako ostatni bastion chrześcijańskiej i tradycyjnej cywilizacji, podczas gdy w Ukrainie niszczone są świątynie i infrastruktura religijna.

Rosyjska narracja i słabość Zachodu

Były szef polskiego kontrwywiadu gen. Maciej Materek zwracał uwagę, że rosyjskie działania wpływu nie ograniczają się do internetu i propagandy. Jego zdaniem Moskwa wykorzystuje otwartość demokratycznych społeczeństw, swobodę przepływu informacji oraz ograniczenia demokratycznych państw w przeciwdziałaniu operacjom wpływu. – Rosja, odwołując się do tradycji chrześcijańskich i cywilizacyjnych, jest na etapie kolejnego elementu swojej wojny z Zachodem – mówił. Wskazywał również na akty sabotażu i inne działania wymierzone w bezpieczeństwo państw europejskich. Jego zdaniem nie można już mówić wyłącznie o „wojnie hybrydowej” czy „wojnie kognitywnej”, ponieważ działania Rosji mają też wymiar fizycznego zagrożenia dla życia i bezpieczeństwa Europejczyków.

Lech Wojciechowski z Frontline Foundation przedstawił szerszą analizę rosyjskich operacji wpływu. Zwracał uwagę, że Moskwa potrafi wykorzystywać język zarówno konserwatywny, jak i liberalny czy antykolonialny, dostosowując przekaz do odbiorców. W jego ocenie jednym z głównych mechanizmów rosyjskich operacji jest manipulowanie znaczeniem pojęć oraz wykorzystywanie istniejących podziałów społecznych. Jako przykład podał kryzys na granicy polsko-białoruskiej.

Wątek prawosławia był jednym z najważniejszych elementów brukselskiej dyskusji, ponieważ pokazuje mechanizm, w którym religijny język zostaje połączony z geopolitycznym projektem państwa rosyjskiego. Uczestnicy konferencji zwracali uwagę, że Kreml wykorzystuje obraz Rosji jako obrońcy chrześcijaństwa przede wszystkim w relacjach z zagraniczną opinią publiczną. Jednocześnie w samej Rosji Cerkiew prawosławna pozostaje silnie związana z państwem, a duchowni podważający oficjalną narrację dotyczącą wojny są poddawani represjom.

W ocenie Vondry właśnie dlatego nie można oceniać rosyjskiej polityki wyłącznie na podstawie jej deklaracji dotyczących rodziny, religii czy tradycji. – Nie powinniśmy wierzyć w te maski. Stwierdzenie Putina, że Rosja chroni chrześcijaństwo, jest typową rosyjską maską – przekonywał.

Rosja działa też na Zachodzie

Dr Kateryna Nastoiashcha, przedstawicielka ukraińskiego Institute for National Resilience and Security, zwróciła uwagę na inny wymiar rosyjskich działań wpływu – wykorzystywanie struktur religijnych funkcjonujących w państwach Unii Europejskiej. Prezentując badania Nastoiashcha wskazywała, że Rosyjski Kościół Prawosławny daje Moskwie istniejącą już sieć instytucjonalną, za pomocą której można podtrzymywać określone narracje, więzi społeczne i lojalności. Nie zawsze chodzi przy tym wyłącznie o bezpośrednią propagandę, a znacznie istotniejsze może być długofalowe oddziaływanie na ludzi poprzez środowiska religijne i wspólnotowe. „Rosyjski Kościół Prawosławny podtrzymuje rosyjskie wpływy w UE pod osłoną wolności sumienia, stanowiąc ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego” – mówiła ukraińska socjolożka zauważając, że europejska ochrona przed rosyjską propagandą np. w mediach nie uwzględnia moskiewskiej Cerkwi. Jej zdaniem szczególnie istotne jest to, że w tej samej przestrzeni wpływu znajdują się dwie grupy – uchodźcy o rosyjskojęzyczna diaspora: „Są oni obszarami długofalowego wpływu na postawy polityczne i odporność demokratyczną”.

O religijnym wymiarze rosyjskiej wojny mówił także Siergiej Czapnin, były pracownik Patriarchatu Moskiewskiego, który przez kilkanaście lat zajmował stanowiska redakcyjne w jego strukturach. W 2015 r. został odwołany z funkcji przez patriarchę Cyryla. Jak wspominał, ostrzegał wówczas przed wykorzystaniem języka religijnego do uzasadniania przyszłych konfliktów zbrojnych. Czapnin zwracał uwagę, że w Rosji represje dotykają duchownych, którzy odmawiają podporządkowania modlitwy logice wojny. Jak mówił, księża mogą być karani za modlitwę o pokój, podczas gdy oficjalny język Cerkwi coraz mocniej akcentuje modlitwę o zwycięstwo. W jego ocenie nie chodzi przy tym o pojedyncze przypadki dyscyplinarne, lecz o konsekwencję głębszej zmiany doktrynalnej.

Według Czapnina Rosyjski Kościół Prawosławny stał się współautorem ideologii, w której pojęcia zaczerpnięte z chrześcijaństwa zostały przekształcone tak, aby mogły służyć legitymizowaniu przemocy. Wskazywał przy tym na nauczanie patriarchy Cyryla dotyczące żołnierzy ginących na wojnie. W jego ocenie dochodzi w ten sposób do odwrócenia klasycznego chrześcijańskiego rozumienia męczeństwa: zamiast człowieka, który jest gotów umrzeć, aby nie zabić, pojawia się obraz zabijającego żołnierza jako swoistego „męczennika”. „Męczennik zostaje zastąpiony przez zabójcę” – mówił Czapnin.

W swoim wystąpieniu podkreślał jednocześnie, że nie należy utożsamiać oficjalnej ideologii Patriarchatu Moskiewskiego z całym rosyjskim prawosławiem. Jak zaznaczał, wewnątrz Cerkwi istnieje pewien opór wobec tej wizji, jednak jego przedstawiciele są represjonowani, więzieni lub zmuszani do emigracji.

Czapnin przekonywał również, że język religijny wypracowany w Rosji służy nie tylko legitymizowaniu wojny wewnątrz kraju. Jego zdaniem jest on wykorzystywany jako narzędzie rosyjskiego wpływu także za granicą – w Europie, Afryce i Ameryce.

Lech Wojciechowski, były zastępca szefa polskiej Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, zwracał uwagę, że jednym z celów rosyjskich działań informacyjnych jest przekonanie opinii publicznej na Zachodzie, że ruchy prawicowe i konserwatywne są z natury prorosyjskie. Jak mówił, Kreml potrafi jednak wykorzystywać również narracje kojarzone z lewicą i liberalizmem. Wskazywał, że już w XVIII wieku rosyjska propaganda przedstawiała Rosję jako państwo niosące Europie „kaganek oświaty”, przeciwstawiane rzekomo zacofanej i nietolerancyjnej Polsce. Według Wojciechowskiego podobne mechanizmy były wykorzystywane także w okresie sowieckim, gdy za przeciwników Moskwy uznawano m.in. Jana Pawła II, Ronalda Reagana i Margaret Thatcher. Po upadku ZSRR – jak ocenił – rosyjskie działania destabilizacyjne nie ustały, lecz zaczęły wykorzystywać m.in. organizacje pozarządowe oraz istniejące na Zachodzie spory dotyczące migracji, praw mniejszości czy kolonializmu. Jako przykład wskazał kryzys na granicy polsko-białoruskiej, gdzie, jego zdaniem, poprzez odpowiednie manipulowanie językiem próbowano przenieść odpowiedzialność za kryzys na państwa, które stały się jego celem. Wojciechowski przekonywał, że wspólnym celem różnych rosyjskich operacji jest osłabianie Zachodu i podważanie idei Europy złożonej z niezależnych państw.

Stanisław Żaryn z National Security Institute Foundation zwrócił uwagę, że rosyjska propaganda buduje obraz Rosji jako „oblężonej twierdzy” – państwa otoczonego przez wrogów, którego naród ma szczególną historyczną misję i obowiązek obrony własnej cywilizacji oraz tradycyjnych wartości. Jak wskazywał, tego rodzaju narracja służy nie tylko uzasadnianiu polityki Kremla, ale i długofalowemu kształtowaniu rosyjskiego społeczeństwa. Żaryn mówił, że podobne mechanizmy wykorzystywane były przez sowieckie służby specjalne także poza granicami ZSRR, m.in. poprzez wspieranie i finansowanie różnych organizacji politycznych. W jego ocenie współczesna Rosja wykorzystuje znacznie szerszy zestaw narzędzi wpływu, dostosowując przekaz do różnych środowisk i odbiorców.

W tym kontekście odniósł się również do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Jak oceniał, religijna narracja patriarchy Cyryla dotycząca wojny przyczynia się do jej sakralizacji i radykalizacji postaw. Porównywał ją do sposobu, w jaki ideologia dżihadu może nadawać przemocy religijne uzasadnienie. W jego ocenie przekaz ten może wpływać na postawy rosyjskich żołnierzy walczących na Ukrainie. Kolejnym elementem rosyjskiej strategii jest system edukacyjny, który od najmłodszych lat ma kształtować obraz Zachodu jako przeciwnika i przygotowywać kolejne pokolenia Rosjan do uczestnictwa w konflikcie. Zwracał uwagę, że oznacza to problem wykraczający daleko poza obecny etap wojny. – Mamy problem na pokolenia – mówił, wskazując, że Rosja również na pokolenia przygotowuje swoich obywateli do konfrontacji z Zachodem. Żaryn przekonywał w związku z tym, że odpowiedź Zachodu nie może ograniczać się wyłącznie do obrony przed rosyjską propagandą na własnym terytorium. Jego zdaniem konieczne jest również podejmowanie działań wobec rosyjskich struktur wpływu na terytorium samej Rosji.