Kard. Matteo Zuppi niebawem w Moskwie

Przewodniczący Włoskiej Konferencji Biskupów, a zarazem specjalny papieski wysłannik kardynał Matteo Zuppi pod koniec września ma ponownie udać się do Moskwy – twierdzi powołując się na źródła rosyjskie watykanista agencji ACI Stampa, Andrea Gagliarducci. Zastrzega, iż dokładna data wizyty nie została jeszcze ustalona. Głównym tematem rozmów mają być kwestie humanitarne związane z wojną Rosji przeciwko Ukrainie.

Informację o planowanej wizycie przekazał doradca prezydenta Rosji Jurij Uszakow. „Kardynał Zuppi odwiedzał nas już kilkakrotnie. Ma do omówienia głównie kwestie humanitarne i będziemy nadal o nich rozmawiać” – powiedział.

Będzie to trzecia wizyta kardynała Zuppiego w Moskwie od początku rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku. Przewodniczący Włoskiej Konferencji Biskupów dwukrotnie odwiedził Ukrainę.

Trzecia misja kard. Zuppiego w Moskwie

Pierwsza wizyta włoskiego purpurata w Rosji miała miejsce w czerwcu 2023 roku. Kardynał spotkał się wówczas m.in. z Jurijem Uszakowem, rosyjską rzeczniczką praw dziecka Marią Lwową-Biełową oraz Patriarchą Moskiewskim Cyrylem.

W październiku 2024 roku kard. Zuppi ponownie przybył do Moskwy. Odbył rozmowy z przedstawicielami rosyjskich władz i przywódcami religijnymi, jednak nie spotkał się ani z prezydentem Władimirem Putinem, ani z patriarchą Cyrylem.

Na Ukrainie kardynał był po raz pierwszy w czerwcu 2023 roku, gdzie rozmawiał w Kijowie z prezydentem Wołodymyrem Zełenskim. W lipcu bieżącego roku ponownie odwiedził Ukrainę. Udał się wówczas m.in. do obozu dla jeńców wojennych w obwodzie lwowskim, a następnie rozmawiał w Kijowie z Zełenskim.

Misja rozpoczęta przez Franciszka

Misja kard. Zuppiego ma swoje źródło w inicjatywie papieża Franciszka. W kwietniu 2023 roku Stolica Apostolska poinformowała o zaangażowaniu w poufną misję mającą przyczynić się do zakończenia wojny rosyjsko-ukraińskiej. Przewodniczący włoskiego episkopatu został specjalnym wysłannikiem papieża i w ramach tej misji odwiedził Kijów, Waszyngton, Pekin oraz Moskwę.

Jednym z konkretnych rezultatów tych działań było uruchomienie mechanizmów dotyczących powrotu ukraińskich dzieci do rodzin oraz wymiany jeńców wojennych.

Papież Leon XIV potwierdził rolę kard. Zuppiego, jednocześnie kładąc większy nacisk na praktyczny, humanitarny wymiar jego misji, w tym ochronę praw człowieka i działania na rzecz osób dotkniętych wojną.

Abp Gallagher przygotował grunt pod kolejną wizytę

Planowana wizyta kard. Zuppiego następuje zaledwie kilka tygodni po pobycie w Moskwie arcybiskupa Paula Richarda Gallaghera, sekretarza Stolicy Apostolskiej ds. stosunków z państwami i organizacjami międzynarodowymi.

W dniach 25–28 sierpnia abp Gallagher spotkał się z Uszakowem, ministrem spraw zagranicznych Siergiejem Ławrowem oraz metropolitą Antonim (Siewriukiem), kierującym Departamentem Zewnętrznych Stosunków Kościelnych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Wizyta watykańskiego „ministra spraw zagranicznych” była jednym z najważniejszych kontaktów dyplomatycznych Stolicy Apostolskiej z Moskwą w ostatnich miesiącach. Kolejna podróż kard. Zuppiego może wskazywać, że Watykan zamierza utrzymać równoległy kanał rozmów polityczno-dyplomatycznych i humanitarnych – twierdzi Gagliarducci.

Patriarcha Jerozolimy również chce mediować

Do prób otwierania kanałów dialogu dołączył w ostatnich miesiącach prawosławny patriarcha Jerozolimy Teofil III. Według izraelskich doniesień prezydent USA Donald Trump miał podczas czerwcowego spotkania w Waszyngtonie zwrócić się do niego z prośbą o pomoc w mediacji między Rosją a Ukrainą.

Planowana wcześniej wizyta Teofila w Moskwie nie doszła jednak do skutku. W wywiadzie opublikowanym pod koniec sierpnia patriarcha powiedział, że pracuje nad możliwością spotkań z Władimirem Putinem i Wołodymyrem Zełenskim.

„Jako przywódca religijny pragnę utrzymywać otwarte kanały komunikacji” – deklarował prawosławny hierarcha, podkreślając, że jego zaangażowanie nie ma charakteru politycznego. Mówił również o potrzebie dialogu, pojednania i współpracy między przywódcami Rosji i Ukrainy.

Moskwa i Jerozolima nie uznaje Kościoła Prawosławnego Ukrainy

Możliwości mediacyjne Teofila ogranicza jednak jego stanowisko wobec konfliktu wokół prawosławia na Ukrainie. Patriarcha Jerozolimy nie uznał autokefalii związanego z Konstantynopolem Kościoła Prawosławnego Ukrainy i w 2020 roku próbował doprowadzić do dialogu między zwaśnionymi stronami, organizując spotkanie w Ammanie.

We wrześniu 2024 roku potępił ukraińską ustawę dotyczącą organizacji religijnych związanych z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym. W listopadzie 2025 roku Władimir Putin odznaczył go Orderem Przyjaźni, wskazując na jego wkład w umacnianie więzi duchowych z Rosją.

Rosyjska Cerkiew nadal uważa Ukraiński Kościół Prawosławny (związany w Moskwą) za część swojej struktury, mimo że ten w maju 2022 roku ogłosił niezależność od Patriarchatu Moskiewskiego. Spór ten ma również wymiar administracyjny i prawny, a ukraińskie władze prowadzą kontrole dotyczące rzeczywistych związków poszczególnych struktur tego Kościoła z Moskwą.

Wojna komplikuje również podział jurysdykcji

Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że po rosyjskiej agresji część struktur prawosławnych na okupowanych terenach Ukrainy została bezpośrednio podporządkowana Patriarchatowi Moskiewskiemu.

Dotyczyło to m.in. struktur na Krymie oraz w obwodach ługańskim, donieckim, chersońskim i zaporoskim. W kolejnych latach rosyjska Cerkiew podejmowała działania zmierzające do formalnego włączenia tych struktur do swego systemu administracyjnego.

Spór o status ukraińskiego prawosławia stał się tym samym jednym z najbardziej złożonych elementów wojny, łącząc kwestie religijne, polityczne i bezpieczeństwa.

Watykan stawia na konkretną pomoc

Na tym tle misja kardynała Zuppiego ma bardziej ograniczony i praktyczny charakter. Jej najważniejszym obszarem pozostają kwestie humanitarne: powrót dzieci, wymiana jeńców, kontakty między stronami konfliktu oraz utrzymanie kanałów komunikacji.

Trzecia podróż kardynała do Moskwy, poprzedzona wizytą abp Gallaghera, pokazuje, że Stolica Apostolska nie zamierza rezygnować z dialogu z Rosją. Jednocześnie doświadczenia poprzednich misji wskazują, że Watykan koncentruje się przede wszystkim na tych obszarach, w których możliwe jest osiągnięcie konkretnych rezultatów humanitarnych – stwierdza watykanista ACI Stampa.