1Tm 2,8-15: Warunki modlitwy, która wiedzie do zbawienia

Tekst w przekładzie Biblii Tysiąclecia:

1 Tm 2,8 Chcę więc, by mężczyźni modlili się na każdym miejscu, podnosząc ręce czyste, bez gniewu i sporów. 9 Podobnie kobiety – skromnie przyodziane, niech się przyozdabiają ze wstydliwością i umiarem, nie przesadnie zaplatanymi włosami, nie złotem czy perłami, czy kosztownym strojem, 10 lecz dobrymi uczynkami, co przystoi kobietom, które się przyznają do pobożności. 11 Kobieta niechaj słucha nauk w cichości, z całym poddaniem. 12 Nauczać zaś kobiecie nie pozwalam ani też przewodzić nad mężem, lecz [chcę, by] trwała w cichości. 13 Albowiem Adam został pierwszy ukształtowany, potem – Ewa. 14 I nie Adam został zwiedziony, lecz zwiedziona kobieta popadła w przestępstwo. 15 Zbawiona zaś zostanie przez rodzenie dzieci; [będą zbawione wszystkie], jeśli wytrwają w wierze i miłości, i uświęceniu – z umiarem.

Krytyka literacka

Kontekst i kompozycja

1. Pierwszy List do Tymoteusza ma strukturę koncentryczną, a w niej rozdziały 2-3 stanowią centralną część pisma:

A. 1 Tm 1: O walce z heretykami i obronie prawdziwej wiary
B. 1 Tm 2-3: Zasady życia w Kościele
A’. 1 Tm 4-6: O walce z heretykami i obronie prawdziwej wiary

2. Fragment 1 Tm 2,8-15 jest częścią większej sekcji 1 Tm 2,1-15, w której autor podaje wskazówki odnoszące się do sposobu uczestnictwa mężczyzn i kobiet w celebracjach wspólnotowych. Sekcja ta rozpoczyna się od mocnej zachęty, aby wszyscy – mężczyźni i kobiety – modlili się zawsze i wszędzie (1 Tm 2,1).

3. W dalszej części sekcji B autor podaje zasady dotyczące posługi biskupów i diakonów (1 Tm 3,1-13) oraz odsłania misterium Chrystusa, które nazywa „tajemnicą pobożności”. Misterium Chrystusa kształtuje tożsamość Kościoła oraz jest celebrowane w liturgii (1 Tm 3,14-16).

Orędzie teologiczne

1. Początek fragmentu 1 Tm 2,8-15 łączy się ściśle z w. 1, w którym autor zachęca wszystkich do modlitwy. Modlitwa ma być zanoszona na każdym miejscu, ale człowiek, który staje przed Bogiem, musi spełniać jeden warunek: mieć „ręce czyste, bez gniewu i sporów” (w. 8). „Czyste ręce” (gr. hosious) to owoc poddania się Duchowi Świętemu. Nie jest to wezwanie do czystości rytualnej na wzór żydowskich oczyszczeń, ale do wewnętrznej wolności od grzechów, zwłaszcza związanych z brakiem miłości do bliźnich. Tym, którzy stają do modlitwy, autor stawia dwa konkretne wymagania: wolność od gniewu oraz unikanie niepotrzebnych sporów (słowo dialogismoi oznacza „spory”, „dyskusje”, „sprzeczki”). W gruncie rzeczy jest to zachęta do miłości będącej praktycznym wyrazem świętości. Podobne wezwanie można znaleźć w Liście św. Jakuba: „Przystąpcie bliżej do Boga, to i On przybliży się do was. Oczyśćcie ręce, grzesznicy, uświęćcie serca, ludzie chwiejni!” (Jk 4,8).

2. W dalszej części pouczenia autor zwraca uwagę na postawę kobiet uczestniczących w liturgii. Bardzo ważne jest to, żeby ich postawa zewnętrzna, łącznie ze strojem, nie była zbyt prowokacyjna i ekstrawagancka, ponieważ może to prowadzić do odciągania uwagi od tego, co jest istotą celebracji. Kobiety mają w ubiorze zachowywać „wstydliwość (aidōs) i umiar (sōphrosynē)”. Rzeczownik aidōs oznacza skromność, która jest wyrazem szacunku wobec Boga i ludzi. Natomiast sōphrosynē oznacza czystość, prawość, jednoznaczność. W 1 Tm 2,9 sōphrosynē cechuje kobiecy strój. Autor listu podkreśla, że cała uwaga zgromadzonych na modlitwie wiernych musi się skupiać na obecności i działaniu Boga, a nie na drugim człowieku. Charakterystykę kobiety w zgromadzeniu liturgicznym dopełnia zastosowany w w. 10 czasownik epaggellomai („wyznać publicznie”, „złożyć publiczne wyznanie”). Ubiór i ozdoby kobiet mają być swoistym wyznaniem wiary, a także podkreślać ich dojrzałą pobożność skoncentrowaną na misterium Chrystusa (zob. 1 Tm 2,16). Tajemnicy Pana nie można przesłonić sobą.

3. W centralnej części tekstu 1 Tm 2,8-15 autor podaje wskazówki dotyczące roli kobiet w zgromadzeniu liturgicznym. Choć trzeba na nie patrzeć przez pryzmat uwarunkowań społecznych w starożytnym świecie, to jednak w tekście można znaleźć kilka zaleceń posiadających walor ponadczasowy. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na termin hēsychia („spokój”, „cisza”): „Kobieta niechaj słucha nauk w cichości” (1 Tm 2,11); „Chcę, by trwała w cichości” (1 Tm 2,12). W w. 11 w tekście greckim jest mowa o „uczeniu się”, „stawaniu się uczniem” (manthanō). Rzeczownik hēsychia („cichość”, „spokój”) charakteryzuje zatem ucznia, który słucha ze spokojem i dąży do zinterioryzowania usłyszanych treści. Kobieta ma dążyć do tego, by stać się uczniem Chrystusa, ale nie może nauczać, ponieważ w starożytności (zwłaszcza w kulturze żydowskiej, ale nie tylko) nauczanie było jedną z form panowania. Zakaz urzędowego nauczania nie wykluczał możliwości wypowiadania proroctw, które kobiety otrzymywały w konkretnych okolicznościach jako dar Ducha Świętego dla wspólnoty (zob. 1 Kor 14,34-35). Do uzasadnienia zakazu nauczania autor listu wykorzystuje obraz biblijny (Adam – Ewa), który interpretuje w duchu egzegezy żydowskiej. Zgodnie z nauczaniem rabinackim pierwszeństwo w czasie oznaczało większą godność. Z tej racji pierworodny syn cieszył się większą godnością od swoich braci, a także posiadał prawo dziedziczenia. Idąc tym tropem autor 1 Tm formułuje zakaz nauczania kobiet podczas liturgii, pozostawiając ten przywilej mężczyznom jako tym, którzy zostali przez Boga ukształtowani wcześniej od kobiet (1 Tm 2,13; por. Rdz 2,4 nn).

4. Wskazówki, które zamykają tekst 1 Tm 2,8-15, odnoszą się do sytuacji pierwszych ludzi. Ich dramat rozpoczął się wraz z nieposłuszeństwem wobec Boga. Zgodnie z teologią Rdz 3 przyczyną rozpadu świata była postawa Ewy, która przestała wsłuchiwać się w głos Boga i stała się uczennicą Złego. To dlatego według autora 1 Tm (model biblijny, żydowski) kobieta w Kościele powinna przyjąć postawę odmienną: ma słuchać Słowa Bożego z cichością, trwać w wierze i miłości oraz uświęcać się (1 Tm 2,15). Dzięki temu otwiera się na nowe życie – zbawienie, które przynosi Chrystus jako niezasłużony dar.

Ojcowie Kościoła

„Cóż zatem znaczą słowa Pawła: «Niewieście nauczać nie pozwalam» (1 Tm 2,12). Zakazuje jej przewodniczyć wśród zgromadzenia (por. 1 Kor 14,35), usuwając ją z katedry i podwyższenia, a nie od nauczania słowem. Gdyby bowiem tak było, jak mógłby przemówić do niewiasty mającej męża niewierzącego: «Skądże możesz wiedzieć, niewiasto, że zbawisz męża?» (1 Kor 7,16). Jakżeby pozwolił upominać synów, mówiąc: «Zbawiona zaś zostanie [niewiasta] przez rodzenie dzieci, jeżeli pozostaną w wierze, miłości i świątobliwości – ze skromnością» (1 Tm 2,15)? W jaki sposób Pryska nauczyła wiary Apolla (por. Dz 18,24-26)? Nie wyraził się w ten sposób, aby przeszkodzić osobistej i pożytecznej perswazji, lecz aby [wskazać], że przemawianie podczas zgromadzenia jest zadaniem nauczyciela”.
Św. Jan Chryzostom, In epistulam ad Romanos, hom. 31, 1, PG 60, 669, tłum. T. Sinko, t. 2, s. 450–451.

Aktualizacja w życiu Kościoła

1. Katechizm Kościoła Katolickiego

KKK 1071
Liturgia jako dzieło Chrystusa jest również czynnością Jego Kościoła. Urzeczywistnia ona i ukazuje Kościół jako widzialny znak komunii Boga i ludzi przez Chrystusa. Włącza wiernych w nowe życie wspólnoty. Zakłada świadome, czynne i owocne uczestnictwo wszystkich.

KKK 1072
„Liturgia nie wyczerpuje całej działalności Kościoła”. Powinna ją poprzedzać ewangelizacja, wiara i nawrócenie, a wtedy może ona przynosić swoje owoce w życiu wiernych: nowe życie według Ducha, zaangażowanie w posłanie Kościoła i służbę na rzecz jego jedności.

KKK 1073
Liturgia jest także uczestnictwem w modlitwie Chrystusa skierowanej do Ojca w Duchu Świętym. Cała modlitwa chrześcijańska znajduje w niej swoje źródło i swój kres. Przez liturgię człowiek wewnętrzny zostaje zakorzeniony i umocniony w „wielkiej miłości, jaką Bóg nas umiłował” (Ef 2,4) w swoim umiłowanym Synu. Jest to „przedziwne dzieło Boże”, które przeżywamy i któremu nadajemy charakter wewnętrzny przez każdą modlitwę, „przy każdej sposobności… w Duchu” (Ef 6,18).

2. Nauczanie papieży

Św. Jan Paweł II, list apostolski „Mulieris dignitatem” o godności i powołaniu kobiety, pkt. 6:

„Tekst biblijny daje wystarczające podstawy do stwierdzenia zasadniczej równości mężczyzny i kobiety pod względem człowieczeństwa. Oboje są od początku osobami w odróżnieniu od otaczającego ich świata istot żyjących. Niewiasta jest drugim «ja» we wspólnym człowieczeństwie. Od początku jawią się jako «jedność dwojga», co oznacza wyjście z pierwotnej samotności człowieka, w której nie znajdował on «pomocy do siebie podobnej» (por. Rdz 2,20)”.

Benedykt XVI, katecheza pt. „Kobiety w służbie Ewangelii” wygłoszona podczas audiencji generalnej w dn. 14.02.2007 r.:

„To św. Pawłowi zawdzięczamy obszerniejsze świadectwa dotyczące godności i kościelnej roli kobiety. Punktem wyjścia dla niego jest fundamentalna zasada, zgodnie z którą wśród ochrzczonych nie tylko «nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego», ale również «nie ma już mężczyzny ani kobiety». Dlatego że «wszyscy (…) jesteśmy kimś jednym w Chrystusie Jezusie» (Ga 3,28), to znaczy wszyscy posiadamy tę samą podstawową godność, chociaż każdy pełni specyficzne funkcje (por. 1 Kor 12,27-30). Dla Apostoła jest rzeczą normalną, że we wspólnocie chrześcijańskiej kobieta może «prorokować» (por. 1 Kor 11,5), to znaczy przemawiać otwarcie pod wpływem Ducha, pod warunkiem, że służy to zbudowaniu wspólnoty i przebiega w sposób godny. Dlatego następujące po tych słowach słynne wezwanie: «kobiety mają na (…) zgromadzeniach milczeć» (1 Kor 14,34), trzeba rozpatrywać w sposób względny (oryg. wł. va piuttosto relativizzata)”.

Franciszek, List do Prefekta Kongregacji Nauki Wiary z dn. 10.01.2021 r.:
„Uznałem za stosowne zadecydować, że lektorami lub akolitami mogą zostać ustanowieni nie tylko mężczyźni, ale także kobiety, w których, poprzez rozeznanie Pasterzy i po odpowiednim przygotowaniu, Kościół uznaje «mocne postanowienie wiernej służby Bogu i posługiwania ludowi chrześcijańskiemu», jak napisano w Motu Proprio Ministeria quaedam, na mocy sakramentu chrztu i bierzmowania. Decyzja o udzielaniu także kobietom tych posług, które wyrażają pewną stałość, publiczne uznanie i mandat biskupa, czyni bardziej skutecznym w Kościele udział wszystkich w dziele ewangelizacji. «Powoduje to również, że kobiety miałyby realny i skuteczny wpływ na organizację, najważniejsze decyzje i kierowanie wspólnot, ale nadal czyniłyby to w stylu właściwym dla ich kobiecego charakteru» (Franciszek, Adhortacja Apostolska Querida Amazonia, pkt. 103). «Kapłaństwo chrzcielne» i «służba na rzecz wspólnoty» stanowią zatem dwa filary, na których opiera się instytucja posług”.

Biblia w kulturze

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Orant, katakumby rzymskie, połowa III wieku (źródło: www.commons.wikimedia.com)

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Św. Apolinary w pozie oranta, mozaika z bazyliki św. Apolinarego w Rawennie, VI w. (źródło: www.commons.wikimedia.com)

Pytania do modlitwy i refleksji

1. Pomyśl o tym, że skuteczność modlitwy zależy od twojej kondycji wewnętrznej. Czy dbasz o to, żeby zawsze uczestniczyć w liturgii będąc w stanie łaski?
2. W jaki sposób przeżywasz akt pokuty na początku Mszy świętej? Czy uświadamiasz sobie, że jest to moment skruchy i otwarcia się na obecność Boga?
3. Na ile żyjąc we współczesnym świecie potrafisz dbać o odpowiedni strój wchodząc do kościoła?
4. W jaki sposób traktujesz liturgię i modlitwę? Na ile jest to tylko obowiązek, a na ile czas spotkania z Bogiem i stawania się uczniem Chrystusa?

Lektura pogłębiająca:

Raymond Collins, 1 & 2 Timothy and Titus. A Commentary, Louisville – London 2002, p. 64-75.
Paolo Iovino, Lettere a Timoteo. Lettera a Tito, Milano 2005, p. 85-89.
Carmelo Pellegrino, Lettere a Timoteo, Torino 2011, p. 66-70.