Festiwal KNS: o wyzwaniach debaty publicznej, sztucznej inteligencji i post-prawdzie

Drugi dzień X Festiwalu Katolickiej Nauki Społecznej „Dekada przemian” przyniósł serię intensywnych dyskusji panelowych oraz wystąpień eksperckich. Od cyfryzacji religii, przez kryzys komunikacji publicznej, po etyczne granice rozwoju AI – w Warszawie szukano odpowiedzi na wyzwania współczesności.

Drugi dzień obrad rozpoczął się od wymiaru duchowego – Mszy świętej w kościele św. Aleksandra na Placu Trzech Krzyży przewodniczył bp Piotr Jarecki. W homilii hierarcha przypomniał o odpowiedzialności chrześcijan w życiu społecznym, mówiąc: „Stosując naukę społeczną Kościoła przyczyniamy się do tego, by człowiek na nowo stał się podmiotem, zasadą i celem, a dobro wspólne przestrzenią integralnego rozwoju. O to się modlę i tego uczestnikom Festiwalu [Katolickiej Nauki Społecznej] życzę (…). Dziękując wam za organizowanie tego Festiwalu, jeszcze raz powtarzam, włączacie się w ewangelizacyjną misję Kościoła i na to z całego serca wam błogosławię”.

Jako pierwszy w drugim dniu obrad w Sound Garden Hotel wykład pt. „Dekada przemian. Człowiek wobec wyzwań wolności, solidarności i odpowiedzialności” wygłosił dr hab. Marek Rembierz z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Prelegent ukazał dekadę dynamicznych i nieprzewidywalnych przemian społecznych, które stawiają człowieka przed nowymi wyzwaniami w rozumieniu wolności, solidarności i odpowiedzialności. W odpowiedzi na te kryzysy profesor zaapelował o ponowne odkrycie elementarnej prawdy o człowieku, zachęcając – w oparciu o myśl ks. Jerzego Popiełuszki i Karola Wojtyły – do bycia autentycznym świadkiem oraz zachowania powszechnej otwartości na dobro, prawdę i piękno.

„Chrześcijańska myśl jest katolicka, kiedy jest powszechna i otwarta na wszelką prawdę, dobro i piękno – gdziekolwiek się one pojawiają. W obliczu kryzysów i przyspieszającego świata nie wystarczy tylko deklamować wartości, ale trzeba stać się ich autentycznym świadkiem” – wyjaśnił dr Rembierz.

Katolicka refleksja społeczna we współczesnej debacie publicznej

Pierwszy panel dyskusyjny, moderowany przez Magdalenę Szymaszek-Naumiuk z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”, poświęcony był obecności KNS we współczesnym dyskursie. Prowadząca wywołała temat zagrożeń dla godności ludzkiej w dzisiejszym świecie, pytając panelistów o przyczyny ekspansji skrajnych ideologii, lęku oraz o to, jak katolicka nauka społeczna może pomagać w ich przełamywaniu.

Główną przyczynę podatności społeczeństwa na ideologiczne prądy wskazał dr hab. Rafał Łętocha (prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie), zauważając zaniedbania w samym środowisku chrześcijańskim: „Mamy do czynienia również z pewnymi zaniedbaniami od pewnego czasu ze strony samego Kościoła katolickiego (…). Kościół w pewnym momencie zapomniał o tej swojej misji społecznej, skupił się na subiektywnym, wewnętrznym wymiarze życia religijnego, takiej intymności religijnej, prywatnej religijności i zapomniał o tych implikacjach społecznych”.

Z kolei Piotr Trudnowski (Klub Jagielloński) zwrócił uwagę na pułapkę postawy lękowej i nadmiernego chronienia się przed złem, apelując o wychowanie zdolne do konfrontacji z wyzwaniami współczesności: „Cała nasza kultura jest zbudowana na nieustającym lęku. Jeżeli żyjemy z tym lękiem i całym strachem, który nas otacza, to tracimy zdolność do działania. Naszą rolą jako rodziców jest wychowywać dzieci tak, by rozumiały, że nie wszystko, z czym się zetkną, jest dobre, ale to nie znaczy, że powinny się przed tym chować – powinny uczyć się z tym konfrontować”.

Odnosząc się do pytania o narastającą niechęć wobec głosu Kościoła i próby uciszania chrześcijan w debacie publicznej, Filip Łapiński (Fundacja Polska Wielki Projekt) przypomniał, że zmaganie to towarzyszy wiernym od zarania chrześcijaństwa. Podkreślił, że zadaniem zarówno duchownych, jak i świeckich jest konsekwentna obrona swojej podmiotowości: „Jednym z podstawowych przekazów, które Kościół formułował do świata zewnętrznego od samego początku (…), jest próba wywalczenia sobie prawa do aktywnej obecności w życiu publicznym. Dążenie Kościoła do tego, żeby uzyskać wolność religijną rozumianą jako wolność do uczestniczenia w życiu społecznym i głoszenia przekazu, którego świat potrzebuje, to fundamentalna rzecz”.

W dalszej części dyskusji paneliści zgodzili się, że kluczem do skutecznego docierania z katolicką nauką społeczną do współczesnego człowieka jest odejście od abstrakcyjnego języka na rzecz konkretnych, namacalnych działań i wiarygodnego świadectwa życia.

KNS w obiegu naukowym na przykładzie czasopismo „Społeczeństwo”

Po dyskusji głos zabrał ks. dr hab. Bogusław Drożdż, prof. Akademii Katolickiej we Wrocławiu, prezentując rolę czasopisma „Społeczeństwo”. Redaktor naczelny przypomniał o chrześcijańskim fundamencie ludzkiej wspólnoty, przedstawił ewolucję wydawniczą kwartalnika (od przedruków z włoskiego La Société po samodzielne i powszechnie pobierane w sieci publikacje), a także podkreślił konieczność łącznia katolickiej teorii z praktyką. „Dziękuję za to, że mogłem się tym czasopismem zajmować, bo jest to dla mnie wyzwanie, przez które sam też trochę wzrastam” – podzielił się ks. Drożdż.

DIY religijności: o zjawisku digital religion

Niezwykle interesującą prelekcję o zjawisku digital religion wygłosił o. dr Łukasz Buksa OFM z Uniwersytetu Jana Pawła II w Krakowie, który zdiagnozował proces przeniesienia religijności do sieci. Wystąpienie dotyczyło transformacji doświadczenia religijnego w dobie powszechnej cyfryzacji, ze szczególnym uwzględnieniem zjawiska przenoszenia potrzeb duchowych do przestrzeni wirtualnej. Prelegent wyjaśnił: „Środowisko cyfrowe nie jest już wyłącznie kanałem do przekazywania treści religijnych – staje się przestrzenią, w której człowiek szuka, interpretuje, a co gorsza, konstruuje swoje doświadczenia religijne.”

O. Buksa zwrócił uwagę, że współczesny człowiek coraz częściej tworzy własną, „uszytą na miarę” duchowość, co wymaga od Kościoła redefinicji podejścia duszpasterskiego i wyjścia naprzeciw nowym realiom komunikacyjnym. „Zamiast pytać, dlaczego oni nie przychodzą do nas, dlaczego ich nie ma, warto również zapytać, dlaczego szukają religii właśnie tam albo co znajdują w internecie, czego nie znajdują w swojej wspólnocie.”

Wyzwania życia publicznego w świetle KNS

Głównym tematem debaty, moderowanej przez Justynę Masiewicz-Grodź z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”, były najważniejsze wyzwania współczesnego życia publicznego w kontekście katolickiej nauki społecznej. Dyskutanci starali się zdiagnozować źródła rosnącej polaryzacji i kryzysu zaufania, a także wskazać te zasady moralne i ustrojowe, które najpilniej wymagają dzisiaj odnowienia.

Punktem wyjścia do rozmowy o kryzysie zaufania do instytucji państwowych, wyznaczonym przez prowadzącą, stało się pytanie o praktyczne zastosowanie zasad KNS. W jednoznacznej diagnozie ustrojowej dr hab. Michał Gierycz (prof. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) podkreślił: „W momencie, w którym w praktyce sekularyzacji odrzucamy pamięć o Bogu Stwórcy, godność człowieka zaczynamy wiązać z atrybutami. […] I teraz chodzi o to, żeby zobaczyć, że jesteśmy w pewnym napięciu. Wszyscy mówimy: tak, godność człowieka oczywiście. Ale to jest pytanie, czy to jest godność, którą ktoś nazywa transcendentną […] czy związana z jakimiś atrybutami. A jeżeli z atrybutami, to może się zaraz okazać, że między osobą a człowiekiem istnieje potężna przepaść.”

Analizując współczesne zagrożenia medialne i rynkowe, dr Jacek Sokołowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie zwrócił uwagę na kryzys prawdy: „Wydaje mi się największym problemem wiążącym się z funkcjonowaniem nowych mediów i z funkcjonowaniem w ogóle obecnego modelu globalnego kapitalizmu jest problem uczciwości i problem prawdy. Ogromna ilość informacji, taka jaka nigdy wcześniej nie była dostępna, nie przybliża nas do prawdy, przy czym ja pod tym pojęciem rozumiem nie prawdę metafizyczną, a taką zwykłą prawdę o rzeczywistości, o faktach. Ten nadmiar informacji, manipulacja informacją oddzielają nas bardzo często od faktów.”

Z kolei o. Roman Bielecki OP, redaktor naczelny miesięcznika „W Drodze”, położył nacisk na potrzebę budowania realnej wspólnoty oraz wyjścia poza schematy podziałów: „To co widzę jako wyzwanie naszego życia publicznego to jest wspólnotowość. (…) wynika to chyba z bardzo oczywistej dla nas dzisiaj rzeczy: my budujemy swoją tożsamość na negacji. To znaczy, my nie mówimy o tym, jacy my jesteśmy, tylko czym się odróżniamy od innych. Bardzo trudno nam się w ogóle myśli w takich kategoriach, że moglibyśmy się spotkać (…) ze świadomością, że są tu przedstawiciele wszystkich partii politycznych.”

Dyskusja panelowa stała się okazją do wszechstronnej refleksji nad stanem polskiej przestrzeni publicznej oraz barierami w budowaniu autentycznej wspólnotowości. Debatanci wskazali, że przezwyciężenie obecnego kryzysu zaufania wymaga odejścia od powierzchownych podziałów i odbudowy życia społecznego w oparciu o fundamentalne zasady etyczne oraz wrażliwość na drugiego człowieka.

Język i komunikacja w czasach post-prawdy

Popołudniową część otworzył wykład dr hab. Moniki Przybysz, prof. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie na temat komunikacji w czasach post-prawdy, w którym padły mocne słowa: „Post-prawda bazuje na tym, że fakty przestają mieć znaczenie. Istotne staje się to, co ludzie czują, w co chcą wierzyć i co potwierdza ich dotychczasowe postrzeganie świata. Emocje stają się ważniejsze niż twarde dowody”.

Prelegentka zaznaczyła, że zasięgi w przestrzeni cyfrowej buduje się poprzez kontrowersje, gniew i dezinformację, a algorytmy platform społecznościowych zamykają użytkowników w hermetycznych bańkach informacyjnych, stopniowo niszcząc zaufanie do nauki, sądów i tradycyjnych autorytetów.

„Język nie opisuje rzeczywistości (…), tylko odbywa się to poprzez trzy ważne mechanizmy. Pierwszy to jest właśnie emocjonalizacja. (…) Drugie to jest strategiczna, zaplanowana, rozszerzana dezinformacja (…) oraz pewna dekonstrukcja polityczna” – podkreśliła dr Przybysz. Konsekwencją tego procesu jest głęboki paraliż poznawczy oraz fragmentacja społeczeństwa, w której prawda przestaje być uniwersalną wartością. Aby przeciwdziałać postępującej erozji fundamentów demokracji, niezbędne staje się budowanie krytycznej edukacji medialnej na poziomie odbiorców oraz wprowadzanie systemowych regulacji prawnych i technologicznych.

„Żyjemy w czasach, w których dezinformacja nie jest skutkiem ubocznym rozwoju technologii, lecz precyzyjnie zaprojektowanym narzędziem podważania zaufania do instytucji publicznych, autorytetów naukowych i samego pojęcia prawdy.”

Strzec człowieczeństwa. Katolicka perspektywa na AI

Ostatni panel, przygotowany we współpracy z Obserwatorium Społecznym i moderowany przez Martę Karpińską z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”, poświęcono sztucznej inteligencji i obronie człowieczeństwa przed algorytmatyzacją. Szukano odpowiedzi na kluczowe pytania o ochronę prawdy, wolności i niezależności myślenia w świecie coraz silniej zdominowanym przez sztuczną inteligencję. Prelegenci jednoznacznie wskazali, że największe niebezpieczeństwo nie wynika z samego rozwoju technologii, lecz z zacierania granicy między człowiekiem a maszyną oraz z prób zastępowania ludzkiej podmiotowości algorytmami. „Transhumanizm traktuje człowieka jak ułomną maszynę do poprawki, a Big Tech w biały dzień okrada nas z twórczości i uwagi. Jeśli pozwolimy, by technologia myślała i czuła za nas, dobrowolnie zrezygnujemy z własnego człowieczeństwa” – zaapelowała dr Klaudia Rosińska z Akademii Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu.

W tym kontekście prof. dr hab. Małgorzata Gruchoła z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego przestrzegała przed antropomorfizacją technologii, podkreślając: „Żeby zachowywać godność człowieka, przede wszystkim należy pamiętać, że my jesteśmy ludźmi, a roboty są tylko narzędziami.” Z kolei dr Rosińska wskazała na komercyjny i ideologiczny wymiar nowych narzędzi, zauważając, że „założenie ideologiczne, jakie stoi za tą technologią, jest dokładnie odwrotne od postrzegania godności osoby ludzkiej — w tym założeniu człowiek jest widziany jako zestaw danych przetworzonych oraz zalgorytmizowanych matematycznie.”

Prof. Gruchoła dodała, że „nadajemy robotom obywatelstwo i rozmawiamy z algorytmami jak z przyjaciółmi, zastępując żywego człowieka cyfrową atrapą. To nie sztuczna inteligencja jest zagrożeniem, lecz nasza własna gotowość do zrównania maszyny z osobą”.

W toku dyskusji podkreślano, że skuteczne „rozbrojenie” zagrożeń związanych ze sztuczną inteligencją wymaga nie tylko regulacji prawnych czy ochrony własności intelektualnej, ale przede wszystkim powrotu do odpowiedzialności za słowo i budowania relacji w świecie realnym. Podsumowując to zadanie, ks. dr hab. Rafał Kowalski, prof. Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu zaznaczył: „Nie rozbroimy sztucznej inteligencji, jak nie rozbroimy słów — to znaczy, jak nie zadbamy o to, jakimi słowami między sobą się komunikujemy i jakimi nasycamy internet.” Odpowiedzią na wyzwania epoki AI musi być zatem pielęgnowanie krytycznego myślenia, odbudowa zaufania w debacie publicznej oraz dojrzałe kształtowanie cyfrowych nawyków.

Podsumowania wydarzenia dokonali ks. dr Dariusz Wojtecki, Asystent Krajowy Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana” oraz Prezes Stowarzyszenia Maciej Szepietowski, jednocześnie zapraszając wszystkich na sobotnią część warsztatową.

Galeria zdjęć (8 zdjęć)