Gorzów Wlkp.: Wystawa o sztuce i architekturze biskupstwa lubuskiego

W Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Gorzowie Wlkp. zakończyła się wrześniowa wystawa pt. „Sztuka i architektura biskupstwa lubuskiego. Śladami zapomnianego dziedzictwa”. Kolejnym przystankiem na trasie objazdowej ekspozycji jest niemieckie Neuzelle.

Polsko-niemiecka wystawa objazdowa jest prezentowana w formie wielkoformatowych plansz ilustrowanych fotografiami, mapami oraz materiałami historycznymi. Na ekspozycji prezentowane są najważniejsze zabytki architektury i sztuki dawnego biskupstwa lubuskiego – od katedr i kościołów miejskich po wiejskie świątynie, malowidła ścienne, rzeźbę architektoniczną oraz dziedzictwo templariuszy i joannitów.

Szczególną uwagę poświęcono obiektom zachowanym po obu stronach współczesnej granicy polsko-niemieckiej.

Pomysł stworzenia wystawy o sztuce biskupstwa lubuskiego, jak tłumaczy kurator wystawy – dr Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz, zrodził się w głowie nieżyjącego już Zbigniewa Czarnucha z Witnicy. – Pan Zbigniew zwrócił się do mnie z prośbą o wypracowanie koncepcji wystawy oraz pozyskanie partnerów do współpracy po stronie niemieckiej. Ostatecznie Muzeum Viadrina we Frankfurcie nad Odrą podjęło się realizacji tego pomysłu w ramach szerszego, opracowanego przeze mnie projektu badawczo-wystawienniczego, obejmującego konferencję naukową, wydanie obszernego tomu jako pokłosia konferencji oraz wystawy objazdowej – tłumaczy dr Lindenhayn-Fiedorowicz, pracownik naukowy Museum Viadrina.

Tereny dawnej diecezji lubuskiej przez stulecia były obszarem licznych działań wojennych. To niestety spowodowało, że duża część ruchomych dzieł sztuki z czasów istnienia biskupstwa zaginęła bezpowrotnie.

– To, co dotrwało do XX wieku, w dużej mierze stało się ofiarą grabieży i pożarów wiosną 1945 r. Stąd też obecnie głównymi świadkami historii sztuki biskupstwa lubuskiego są zachowane budowle – przede wszystkim kościoły i zamki wraz ze swoim wystrojem w postaci rzeźby architektonicznej i malarstwa ściennego. Można wśród nich znaleźć dzieła wyjątkowej jakości, wykazujące wielość wpływów kulturowych – wyjaśnia dr Lindenhayn-Fiedorowicz.

Najczytelniejsze ślady diecezji lubuskiej zachowały się w jej ostatniej siedzibie biskupiej w Fürstenwalde. – Tam do dziś stoi ostatnia katedra biskupów lubuskich z zachowanymi epitafiami i płytami grobowymi biskupów, imponującym sakramentarium oraz wysokiej jakości rzeźbą architektoniczną – wyjaśnia kurator wystawy. Zwraca uwagę, że wysokiej klasy dzieła architektury i sztuki zachowały się również we Frankfurcie nad Odrą: przede wszystkim kościół Mariacki z i imponującym ołtarzem skrzydłowym. Równie ciekawymi obiektami są frankfurcki kościół farny św. Mikołaja oraz kościół franciszkanów o wyjątkowo dekoracyjnych sklepieniach.

Warto też wspomnieć o kaplicy templariuszy w Chwarszczanach – perełce gotyku ceglanego na terenie dawnej diecezji. – Łączy w sobie wpływy gotyku francuskiego z wyjątkowymi elementami architektonicznymi inspirowanymi średniowiecznymi wyobrażeniami o świątyni Salomona w Jerozolimie. Wnętrze kaplicy zdobi bogaty cykl monumentalnych fresków. To wyjątkowe dzieło malarstwa ściennego wykazującego wpływy czeskie – wyjaśnia badaczka. – Również kościół parafialny w Ośnie Lubuskim jest imponującym przykładem przeplatania się najróżniejszych wpływów artystycznych, łącząc w sobie wzorce z Marchii Brandenburskiej, Saksonii oraz Myśliborza i Gorzowa.

Warto również wspomnieć o wyjątkowych, bogato zdobionych szczytach maswerkowych w grupie kościołów wiejskich, które wykazują wyraźne wpływy architektury saskiej: kościoły w Gronowie, Siennie, Połęcku, a także w Sachsendorf i niegdyś w Hathenow – dodaje.

Wystawa była już prezentowana po obu stronach Odry: we Frankfurcie nad Odrą, Ośnie Lubuskim, Kostrzynie nad Odrą, Beeskow, Fürstenwalde (katedra, maj–czerwiec 2026), Zielonej Górze, Międzyrzeczu, a teraz także w Gorzowie Wlkp.

Otwarcie wystawy w Neuzelle zaplanowano na 1 października.

Biskupstwo lubuskie zostało założone przez Bolesława Krzywoustego oraz legata papieskiego Idziego w 1124 roku i należało do metropolii gnieźnieńskiej. Diecezja lubuska zakończyła swoje istnienie około 1556 roku w wyniku protestantyzacji ziemi lubuskiej.

Obchody 900-lecia powstania diecezji lubuskiej odbyły się na przełomie 2024 i 2025 roku.