Literacka Nagroda Nobla dla Anne Carson – antycznego głosu nowej poezji

Szwedzka Akademia przyznała Literacką Nagrodę Nobla Anne Carson, kanadyjskiej poetce, eseistce i tłumaczce „za odważną i twórczą pracę, która w pełnym swobody dialogu z tradycją klasyczną powołała do życia nowe formy literatury współczesnej”. Jej sylwetkę prezentuje na portalu Vatican News Fabio Colagrande.

Gdy Anne Carson otrzymała telefoniczną wiadomość o przyznaniu jej Nagrody Nobla, powiedziała Ingrid Carlberg, sekretarz Szwedzkiej Akademii, że przebywa na Islandii i „słucha wiatru”. Odpowiedź ta wiele mówi o osobowości laureatki.

Łącząc poezję Safony z niepokojami współczesności, a mit z codziennością, Anne Carson stworzyła poetycki świat, który jest zarazem bardzo osobisty i uniwersalny. Szwedzka Akademia, ogłaszając werdykt 8 października, postanowiła docenić „jej odważną i twórczą pracę, która w pełnym swobody dialogu z tradycją klasyczną powołała do życia nowe formy literatury współczesnej”. Uzasadnienie to oddaje najbardziej charakterystyczną cechę autorki, której twórczość wymyka się łatwym klasyfikacjom gatunkowym: łączy umiejętność przekształcania dziedzictwa antyku w żywą materię, służącą do zgłębiania ludzkich sprzeczności, ran i dążeń. Dla Carson dzieła klasyczne nie są pomnikami do kontemplacji, lecz partnerami w nieustannym dialogu.

Życie między filologią a poetycką inwencją

Anne Carson, urodzona 21 czerwca 1950 roku w Toronto, studiowała filologię klasyczną na Uniwersytecie w Toronto, gdzie w 1982 roku uzyskała stopień doktora. Kontynuowała studia z filologii greckiej na Uniwersytecie St Andrews w Szkocji i wykładała na prestiżowych uczelniach, takich jak McGill, Michigan czy Princeton. Jako poetka, eseistka i tłumaczka uczyniła łączenie różnych form wyrazu główną zasadą swojej twórczości. Jej książki łączą poezję z prozą, refleksję filozoficzną z inwencją teatralną, a autobiografię z mitem. Twórczość Ajschylosa, Eurypidesa, Safony, Sofoklesa i Katullusa uzupełniają u niej wpływy autorów nowoczesnych, takich jak Emily Brontë, Emily Dickinson, Oscar Wilde, Franz Kafka czy Paul Celan.

W książce „Słodko-gorzki Eros” (1986) autorka bada sprzeczną naturę pożądania, odwołując się do greckiej poezji lirycznej. W „Autobiografii czerwonego” (1998) mit o Geryonie przekształciła w powieść wierszem, traktującą o tożsamości i zmaganiach o znalezienie własnego miejsca w świecie. Do dzieł dostępnych w języku polskim należą także: „Piękno męża”, „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera”.

Artystka została uhonorowana licznymi wyróżnieniami, w tym dwiema nagrodami Griffin Poetry Prize, nagrodą T.S. Eliot Prize oraz Nagrodą Księżnej Asturii w dziedzinie literatury (2020). W 2005 roku została odznaczona Orderem Kanady.

Za „Autobiografię czerwonego” Carson i tłumacz książki Maciej Topolski dostali w 2024 r. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej dla najlepszego tomu poezji przełożonego na język polski w latach 2022-2023.

W 2025 r. Anne Carson otrzymała Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta, którą odebrała osobiście w Polsce.

Pożądanie i poszukiwania duchowe

U podstaw poetyki Carson leży przekonanie, że żadne słowo nie wyczerpuje swojego znaczenia w pojedynczej definicji. Każde pojęcie kryje w sobie historię i wielość interpretacji. Etymologia staje się zatem punktem wyjścia do badania kondycji ludzkiej. Idąc śladem Safony, Carson postrzega miłość jako rzeczywistość ambiwalentną, w której przyjemność i cierpienie, pożądanie i brak nieustannie się przywołują. Kochać oznacza również uznać, że drugiej osoby nie można posiąść całkowicie.

Jej refleksje obejmują także sferę duchową. W tomie „Decreation” (Dekreacja) Carson wprowadza w dialog trzy postacie kobiece, które dzieli czas: Safonę, średniowieczną mistyczkę Małgorzatę Porete oraz filozofkę Simone Weil. Łączy je dążenie do przekroczenia granic własnego „ja” poprzez miłość lub poszukiwanie rzeczywistości transcendentnej. Jednak – jak zauważył krytyk Gianni Montieri – pojawia się tu paradoks: próba rozpuszczenia własnego „ja” kończy się jego ponownym potwierdzeniem właśnie poprzez akt pisania.

Dar, odrzucenie wojny, sytuacja kobiet

W książce „Economy of the Unlost” (Ekonomia tego, co nieutracone) Carson zestawia greckiego poetę Symonidesa z Paulem Celanem, łącząc wątki literackie z ekonomicznymi. Analizując przejście od gospodarki opartej na darze do systemu wymiany handlowej, autorka bada, co tracimy, gdy relacje mierzy się wyłącznie ich wartością ekonomiczną. Poezja ocala to, co wymyka się kalkulacjom: bezinteresowność, pamięć i wdzięczność. To refleksja dotykająca kwestii kluczowych również dla naszych czasów. Jakie miejsce pozostaje dla daru i gościnności w społeczeństwie, które dąży do przekształcenia wszystkiego w towar? Twórczość Carson zachęca  do dostrzeżenia wartości tego, co wydaje się marginalne, kruche czy nieproduktywne, oraz do odkrycia na nowo możliwości autentycznej komunikacji.

W utworze „Norma Jeane Baker of Troy” (Norma Jeane Baker z Troi), będącym adaptacją „Heleny” Eurypidesa oraz „melologiem” łączącym różne gatunki: słowo z muzyką, a antyk ze współczesnością, Anne Carson reinterpretuje tragedię z V wieku p.n.e., tworząc dzieło głęboko zakorzenione w teraźniejszości. Jak zauważa redaktor włoskiego wydania Patrizio Cecchignoli, utwór ten, będący nie tylko antywojenną refleksją nad konfliktem zbrojnym i mocnym głosem w sprawie sytuacji kobiet (podobnie jak w greckim oryginale), stanowi również „medytację nad konsekwencjami pragnienia i piękna, nad relacją między prawdą a fałszem oraz nad tematem konfliktu – zarówno publicznego, jak i prywatnego – rozumianego jednocześnie w wymiarze militarnym i emocjonalnym”.

W swoich późniejszych dziełach, takich jak „Plainwater” (Czysta woda) czy „Wrong Norma” (Niewłaściwa zasada), autorka często posługuje się formą fragmentaryczną, rejestruje nagłe przebłyski intuicji oraz doprowadza do nieoczekiwanego spotkania różnych epok i języków. Grecki mit styka się z renesansowym malarstwem, współczesne podróże splatają się ze wspomnieniami, a refleksja filozoficzna przeplata się z epizodami z życia codziennego. Anne Carson udowadnia, że tradycja nie jest statycznym dziedzictwem, lecz zobowiązaniem, które należy przyjąć i na nowo ożywić.

Dziewiętnasta laureatka literackiej Nagrody Nobla

Wraz z Anne Carson liczba kobiet uhonorowanych literacką Nagrodą Nobla wzrasta do dziewiętnastu, podczas gdy w gronie laureatów znalazło się 104 mężczyzn. Pierwszą laureatką była Szwedka Selma Lagerlöf (1909 r.). W 1926 roku nagrodę otrzymała Grazia Deledda, pierwsza i jak dotąd jedyna Włoszka wyróżniona tym laurem. Do grona ostatnich laureatek należą: Olga Tokarczuk, Louise Glück, Annie Ernaux oraz Han Kang. Carson jest również drugą kanadyjską autorką uhonorowaną literackim Noblem, po Alice Munro, która otrzymała tę nagrodę w 2013 roku.