Święty Franciszek i jego „druga korona” w Archiwum Watykańskim

W 800. rocznicę śmierci Biedaczyny z Asyżu Archiwum Apostolskie udostępniło rejestr Honoriusza III, w którym przechowywana jest papieska bulla zatwierdzająca „Regułę św. Franciszka z Asyżu”. To jeden z najważniejszych dokumentów w historii Kościoła, będący fundamentem życia i duchowości Zakonu Braci Mniejszych.

Reguła, zatwierdzona (łac. „Regula Bullata”) przez papieża Honoriusza III w 1223 roku, stanowiła odpowiedź na pragnienie św. Franciszka, by jego bracia żyli Ewangelią w prostocie, ubóstwie i miłości do bliźniego. Reguła, pełna pokory i głębokiej wiary, do dziś inspiruje franciszkanów na całym świecie, będąc drogowskazem na ścieżce służby Bogu i ludziom.

Dante o „drugiej koronie” św. Franciszka

Komentując udostępnienie tego wyjątkowego dokumentu, watykański archiwista Enrico Flaiani przywołał słynne wersety 97–99 Pieśni XI z księgi „Raj” „Boskiej komedii”, w których Dante Alighieri każe św. Tomaszowi z Akwinu opowiadać o życiu św. Franciszka z Asyżu:

„Papież Honorjusz, na Ducha zaklęcie

Ozdobił chwałą powtórnej korony

Arcypasterza szczytne przedsięwzięcie” (tłumaczenie: Edwarda Porębowicza).

Przytoczone wersety odnoszą się do oficjalnego zatwierdzenia reguły zakonu franciszkanów (bullą „Solet annuere”) przez papieża Honoriusza III w 1223 roku. Była to tzw. „druga korona” (potwierdzenie), po wcześniejszej, ustnej akceptacji przez papieża Innocentego III. Wspomniany przez Dantego arcypasterz, to właśnie św. Franciszek.

Program życia naśladowców Biedaczyny z Asyżu

Dokument ten stanowi program życia naśladowców Biedaczyny z Asyżu, Ich liczba rosła jeszcze przed jego śmiercią, która nastąpiła w nocy z 3 na 4 października 1226 roku w Porcjunkuli: „W imię pańskie zaczyna się życie braci mniejszych! Reguła i życie Braci Mniejszych jest takie: zachowywać świętą Ewangelię Pana naszego Jezusa Chrystusa, żyjąc w posłuszeństwie, bez własności i w czystości. Brat Franciszek przyrzeka posłuszeństwo i uszanowanie papieżowi Honoriuszowi i jego prawowitym następcom oraz Kościołowi Rzymskiemu. Inni bracia obowiązani są słuchać brata Franciszka i jego następców”. To pierwszy rozdział dwunastopunkowej „Regula Bullata”.

Ponowne przeczytanie tych słów dzisiaj, gdy do stycznia 2027 roku trwają uroczystości jubileuszowe z okazji 800. rocznicy śmierci św. Franciszka (1226–2026), porusza szczególnie serce i ducha. Enrico Flaiani, wykładowca archiwistyki ogólnej i stosowanej oraz konserwacji zasobów archiwalnych w Archiwum Apostolskim, przypomina, że tekst Reguły powstał w języku łacińskim, a cytowany wcześniej fragment brzmi: „In nomine Domini incipit vita Minorum Fratrum. Regula et vita Minorum Fratrum hec est, scilicet Domini nostri Iesu Christi sanctum evangelium observare, vivendo in obedientia, sine proprio, et in castitate”.

Archiwista tłumaczy, że opatrzona papieską pieczęcią Reguła zatwierdzona „przechowywana jest w Rejestrze Watykańskim 12, na stronach 155r–156v”. Jak mówi, „rękopis należy do serii rejestrów listów papieskich, zawiera zapis wybranej korespondencji Honoriusza III z lat 1222–1224, podzielonej na księgi odpowiadające poszczególnym latom pontyfikatu”.

„Bulla Honoriusza III w praktyce jest listem do Franciszka z Asyżu, w którym papież zatwierdza Regułę Braci Mniejszych” – przypomina pracownik Archiwum Apostolskiego.

Ten obszerny tekst skierowany jest do „fratri Francisco et aliis fratribus de ordine Fratrum Minorum” i opatrzony datą 29 listopada 1223 roku oraz firmą papieża złożoną na Lateranie. Według Flaianiego „zawiera on regułę franciszkańską, taką jak została przyjęta przez Kurię Rzymską i z pewnością poprawioną w celu uzyskania papieskiego zatwierdzenia”.

Pierwsza zaginiona reguła i nowy tekst

Archiwista przypomina, że konieczność zatwierdzenia reguły nastąpiła w momencie, gdy przystępujący do Franciszka bracia, po dwóch zaczęli głosić kazania w środkowych Włoszech. „Głoszenie kazań przez nieupoważnionych do tego świeckich narażało ich w tamtych czasach na sankcje kościelne za herezję” – tłumaczy Flaiani.

Stąd podróż św. Franciszka do Rzymu i prezentacja pierwszej reguły. „Została ona sporządzona w 1209 lub 1210 roku, jednak zaginęła. Wiemy, przede wszystkim od samego Franciszka i od św. Bonawentury, że była ona krótka i prosta i składała się zasadniczo z kilku fragmentów Ewangelii” – wyjaśnia archiwista.

W kolejnych latach kard. Ugolino z Ostii zaproponował Franciszkowi włączenie jego braci do już istniejącego zakonu. „Franciszek jednak odmówił. Wolał wyruszyć, by głosić kazania w Egipcie. Po powrocie wspólnota osiągnęła już znaczne rozmiary” – wspomina watykański archiwista. Po tych doświadczeniach Biedaczyna z Asyżu postanowił przygotować drugą wersję reguły.

„Kiedy w 1221 roku Franciszek z Asyżu stanął przed papieżem, błagając go o przyjęcie zasad życia ewangelicznego, którymi się kierował, Honoriusz III, choć podziwiał czystość i prostotę serca tego człowieka, nie chciał od razu zatwierdzić przedstawionej mu Reguły, być może za radą niektórych kardynałów, którym wydawała się ona dziwna i zbyt trudna do zrealizowania siłami ludzkimi” – wyjaśnia Flaiani. Dziś zwana jest ona tzw. Regułą niezatwierdzoną i była długim tekstem składającego się z 23 rozdziałów.

Według relacji św. Bonawentury decydująca okazała się interwencja kard. Giovanniego di San Paolo, który miał powiedzieć papieżowi: „Ten ubogi człowiek w rzeczywistości prosi nas jedynie o zatwierdzenie pewnego stylu życia zgodnego z Ewangelią. Jeśli więc odrzucimy jego prośbę jako zbyt trudną i dziwną, uważajmy, by nie stało się tak, że znieważyliśmy Ewangelię”. Honoriusz III odpowiedział Franciszkowi: „Módl się do Chrystusa, aby przez ciebie objawił nam swoją wolę”.

Papieska pieczęć pojawiła się 29 listopada 1223 roku, gdy Honoriusz III bullą „Solet annuere” potwierdził „Regułę życia Franciszka”, choć w bardziej skróconej wersji niż ta przedstawiona Innocentemu III. Reguła zatwierdzona uważana jest za „oficjalny” akt narodzin franciszkanów.

Aktualność Reguły

Duchowi synowie Biedaczyny z Asyżu podkreślają aktualność „Reguły św. Franciszka” mimo upływu ponad 800 lat od jej zatwierdzenia. Na portalu www.franciszkanie.pl przypominają, że Reguła pozostaje inspiracją dla tysięcy franciszkanów i osób świeckich, promując życie w prostocie, ubóstwie i służbie bliźniemu: „Św. Franciszek, porzucając bogactwo, odkrył swoje powołanie w głoszeniu Ewangelii i naśladowaniu apostołów. Podkreśla on i ukazuje uniwersalne przesłanie Reguły, które wciąż przemawia do współczesnych ludzi”.