1 Tm 5,1-16: Na czym polega troska Boga i Kościoła o osoby osamotnione – o wdowy i wdowców?

Tekst w przekładzie Biblii Tysiąclecia

1 Starszego wiekiem nie strofuj, lecz nakłaniaj prośbą jak ojca, młodszych – jak braci, 2 starsze kobiety – jak matki; młodsze – jak siostry, z całą czystością! 3 Miej we czci te wdowy, które są rzeczywiście wdowami. 4 Jeśli jakaś wdowa ma dzieci albo wnuki, niechże się one uczą najpierw pieczołowitości względem własnej rodziny i odpłacania się rodzicom wdzięcznością! Jest to bowiem rzeczą miłą w oczach Bożych. 5 Ta zaś, która rzeczywiście jest wdową, jako osamotniona złożyła nadzieję w Bogu i trwa w zanoszeniu próśb i modlitw we dnie i w nocy. 6 Lecz ta, która żyje rozpustnie, [za życia] umarła. 7 I to nakazuj, ażeby były nienaganne. 8 A jeśli kto nie dba o swoich, a zwłaszcza o domowników, wyparł się wiary i gorszy jest od niewierzącego. 9 Do spisu należy wciągać taką wdowę, która ma co najmniej lat sześćdziesiąt, była żoną jednego męża, 10 ma za sobą świadectwo o [takich] dobrych czynach: że dzieci wychowała, że była gościnna, że obmyła nogi świętych, że zasmuconym przyszła z pomocą, że pilnie brała udział we wszelkim dobrym dziele. 11 Młodszych zaś wdów nie dopuszczaj [do służby Kościołowi]! Odkąd bowiem znęciła je rozkosz przeciwna Chrystusowi, chcą wychodzić za mąż. 12 Obciąża je wyrok potępienia, ponieważ złamały pierwsze zobowiązanie. 13 Zarazem uczą się też bezczynności krążąc po domach. I nie tylko są bezczynne, lecz i rozgadane, wścibskie, rozprawiające o rzeczach niepotrzebnych. 14 Chcę zatem żeby młodsze wychodziły za mąż, rodziły dzieci, były gospodyniami domu, żeby stronie przeciwnej nie dawały sposobności do rzucania potwarzy. 15 Już bowiem, niektóre zeszły z drogi prawej [idąc] za szatanem. 16 Jeśli któraś wierząca ma [u siebie] wdowy, niechże im przychodzi z pomocą, a niech nie obciąża Kościoła, by mógł przyjść z pomocą tym, które rzeczywiście są wdowami.

Krytyka literacka

Kontekst i kompozycja

Powyższy fragment stanowi część Pierwszego Listu św. Pawła do Tymoteusza. Jest to jeden z trzech tzw. listów pasterskich. Apostoł ukazuje w nim zdrową naukę oraz wskazuje na konieczność zachowania dyscypliny kościelnej. List stanowi swego rodzaju podręcznik do prowadzenia i organizacji wspólnot chrześcijańskich. Po omówieniu zadań przełożonego gminy (1,3-20), roli liturgii i przymiotów pasterzy (2,1-3,16) oraz błędnej nauki (4,1-11) pojawiają się wskazania dla godnego sprawowania urzędu pasterskiego (4,12-6,2). W tym ostatnim segmencie mieści się nasz tekst zawierający ogólną zasadę postępowania pasterza w stosunku do podległych jego pieczy ludzi (5,1-2) i konkretne wskazania dotyczące wdów (5,3-16). Po wdowach pojawiają się wskazówki dla prezbiterów (5,17-25)

Gatunek literacki

Interesujący nas fragment to najpierw ogólna zasada dotycząca postępowania pasterza w relacji do innych ludzi (rożnej płci i wieku) (ww. 1-2), a następnie pareneza zawierającą napomnienia odnoszące się do wdów w Kościele. Inkluzją spinającą tę drugą część są podobne zwroty o kobietach, które są rzeczywiście wdowami: tas ontos cheras w w. 3 i tais ontos cheras w w. 16. Poszczególne elementy składowe napomnienia są strukturalnie zaznaczone występowaniem zdań warunkowych.

Orędzie teologiczne

Na początku perykopy św. Paweł udziela ogólnej rady Tymoteuszowi (o którym wiemy, że był człowiekiem młodym), a także każdemu innemu duszpasterzowi, w jaki sposób powinien traktować wiernych. Apostoł dokonuje podziału ludzi na kategorie dotyczące wieku i płci. Starszych wiekiem pasterz winien traktować tak, jak traktuje się własnego ojca. Nie wolno udzielać im ostrej reprymendy (czasownik epiplesso), ale zachęcać (czasownik parakaleo sugerujący formę prośby). Młodszych mężczyzn Tymoteusz ma traktować jak braci, starsze kobiety jak matkę, a młode jak siostry. W ostatnim przypadku, nauczony doświadczeniem życia i przewidując możliwe problemy, św. Paweł dodaje: „z całą czystością” (w. 2).
Po ogólnym wprowadzeniu autor przechodzi do konkretnych przypadków, odnosząc się do poszczególnych kategorii wiernych. W naszym przypadku są to wdowy (w. 3). Winniśmy mieć przed oczyma obraz wdów, zarysowany na kartach Pisma Świętego. Wdowy, jako kobiety pokrzywdzone przez los, Bóg brał pod swoją szczególną opiekę. Psalmista nazywa Pana „Ojcem dla sierot i dla wdów opiekunem” (Ps 68,6). W Ewangelii zauważamy przychylność Jezusa względem wdów. Nauczyciel pochwalił ubogą wdowę za hojność (por. „wdowi grosz”), wzruszył się losem wdowy – matki, która straciła swego jedynego syna (młodizeniec z Nain), wdowę uczynił bohaterką przypowieści o sędzim. W czasach starożytnych, w których nie funkcjonowały instytucje ubezpieczeniowe, starsze kobiety powinny były liczyć na pomoc swych dzieci i wnuków. Ich sytuacja była trudna, jako że z racji wieku nie mogły podejmować pracy ani zarabiać na własne utrzymanie. W tym kontekście należy odczytać tzw. „Testament z krzyża”, kiedy to umierający Jezus oddał swą Matkę (już wtedy wdowę) pod opiekę uczniowi Janowi.
W zarysowanym wyżej kontekście możemy teraz przyjrzeć się temu, w jaki sposób traktowano wdowy w pierwszych gminach chrześcijańskich. Św. Paweł dzieli je na trzy kategorie: (1) wdowy, które miały rodziny (ww. 4.7-8); (2) wdowy „prawdziwe”, które nie miały dzieci ani wnuków (ww. 5.9-10) oraz (3) wdowy młodsze i rozpustne (ww. 6,11-15). Apostoł radzi swemu uczniowi, aby miał we czci (timao) „wdowy, które są rzeczywiście wdowami” (w. 3). Następnie odnosi się do każdej z trzech kategorii wdów. W w. 4 pisze o wdowach, które mają dzieci i mogą liczyć na ich wsparcie. Ze strony dzieci jest to wyraz ich wdzięczności za wychowanie oraz czyn, który podoba się Bogu. Dodać warto, że troska o rodziców wynika z zobowiązania, jakie niesie ze sobą czwarte przykazanie Dekalogu. Jeśli jednak dorosłe dziecko nie dba o swą starszą matkę, staje się kimś, kto wyparł się wiary i jest gorszy niż niewierzący (w. 8). Niewierzący bowiem nie ma obowiązków wynikających z wymogów wiary, ale jako poganin, wychowany został w poczuciu troski o swych rodziców.
„Prawdziwe” wdowy (druga kategoria) to kobiety, którymi nie ma kto się opiekować. One pokładają nadzieję w Bogu i ofiarują Kościołowi swą nieustanną modlitwę („we dnie i w nocy”; w. 5). Kościół natomiast powinien (a zadbać ma o to pasterz) wciągnąć taką kobietę „na listę” osób, którym należy pomagać. Żeby jednak konkretna wdowa mogła być włączona „do spisu”, winna spełnić kilka kryteriów: (1) ma mieć co najmniej sześćdziesiąt lat; (2) była żoną jednego męża (czyli po śmierci małżonka nie wyszła drugi raz za mąż); (3) ludzie dają świadectwo o jej dobrych czynach, takich jak: wychowanie dzieci, gościnność, otwartość na innych („obmyła nogi świętych”), gotowość niesienia pomocy zasmuconym oraz ogólnie dobre postępowanie (ww. 9-10).
Jest jeszcze trzecia kategoria wdów: kobiety młodsze i nierzadko źle postępujące; „znęciła je rozkosz przeciwna Chrystusowi” (w. 11). Św. Paweł zarzuca takim wdowom, że są gotowe do kolejnego zamążpójścia, co stanowi złamanie pierwszej przysięgi małżeńskiej (w. 12). Ponadto apostoł wytyka im bezczynność, krążenie po domach, rozgadanie (plotkarstwo?), wścibskość, rozprawianie o rzeczach niepotrzebnych (w. 13). Alternatywą dla nich jest ponowne zamążpójście, urodzenie dzieci, dbanie o dom (w. 14). Jeśli jednak tego nie uczynią, zejdą z prawej drogi i pójdą za szatanem (w. 15).
W w. 16 apostoł zachęca wierzące kobiety (zapewne bogate chrześcijanki), aby przychodziły z pomocą wdowom potrzebującym wsparcia. Wówczas odciążą Kościół (czyli lokalną wspólnotę wierzących), który będzie mógł skuteczniej pomagać „prawdziwym” wdowom (o których był mowa w w. 5).

Ojcowie Kościoła

Św. Polikarp: „Wdowy niech będą mądre w wierności, jaką winne są Panu, niech modlą się nieustannie za wszystkich, trzymając się z dala od wszelkiej obmowy, oszczerstwa, fałszywego świadectwa, zachłanności na pieniądze i zła każdego. Niech wiedzą, że są ołtarzem Boga. On wszystko dokładnie bada i nic się przed Nim nie ukryje ani z naszych myśli, ani z naszych uczuć, ani z «tajników naszego serca»” (List do Kościoła w Filippi, IV, 3)

Św. Augustyn: „Opisując natomiast święte wdowy, co mówi [Apostoł]? «Ta zaś, która prawdziwie jest wdową i osamotnioną, położyła nadzieję w Panu i trwa w modlitwach i błaganiach nocą i dniem». A zaraz potem dodał: «Ta zaś, która żyje w rozkoszach, żyjąc jest umarła». Dlaczego zatem jest wdową? Ponieważ nie ma pomocy znikąd indziej, jak tylko od samego Boga” (Objaśnienia do Psalmów, 131,15).

Kultura i sztuka

Mozaika w kościele Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Łukasz Cranach Młodszy, Wskrzeszenie syna wdowy z Nain

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

James Tissot, Wdowi grosz

Galeria zdjęć (1 zdjęć)

Katechizm Kościoła Katolickiego

922 Począwszy od czasów apostolskich dziewice i wdowy chrześcijańskie, powołane przez Pana, by poświęcić się Mu w sposób niepodzielny w większej wolności serca, ciała i ducha, podejmowały za aprobatą Kościoła decyzję życia w stanie dziewictwa lub dozgonnej czystości „dla Królestwa niebieskiego” (Mt 19, 12).

1672 Niektóre błogosławieństwa mają charakter trwały; ich skutkiem jest poświęcenie pewnych osób Bogu oraz zastrzeżenie pewnych przedmiotów i miejsc do użytku liturgicznego. Wśród błogosławieństw osób – których nie należy mylić ze święceniami sakramentalnymi – znajduje się błogosławieństwo opata lub ksieni klasztoru, konsekracja dziewic i wdów, obrzęd profesji zakonnej i błogosławieństwo dla pełnienia pewnych posług w Kościele (lektorów, akolitów, katechetów itp.).

Nauczanie papieży

Jan Paweł II: „Ostatnio odrodziła się też  praktyka  konsekracji wdów, znana od czasów apostolskich (por.  1 Tym 5,5. 9-10; 1 Kor 7,8) oraz konsekracja wdowców. Osoby te składając wieczysty ślub czystości, przeżywanej jako znak Królestwa Bożego, konsekrują swój stan życia, aby poświęcić się modlitwie i służbie Kościołowi” (adhortacja Vita consecrata, 7).

Benedykt XVI: „W czasach starożytnych życie wdowy wiązało się z sytuacją wielkiej biedy. Z tego powodu w Biblii wdowy i sieroty są osobami, o które Bóg troszczy się w sposób szczególny: utraciły wsparcie doczesne, ale Bóg pozostaje ich Oblubieńcem, ich Rodzicem (rozważanie na Anioł Pański, 11 XI 2012 r.).

Franciszek: „Wdowieństwo jest doświadczeniem szczególnie trudnym. Niektórzy jednak wykazują umiejętność wykorzystania swojej energii z jeszcze większym oddaniem dla dzieci i wnuków; znajdują w tym wyrazie miłości nową misję wychowawczą. Jeśli to jest prawdą dla większości z was, to znaczy, że śmierć waszych mężów doprowadziła was do odczytania szczególnego wezwania Pana i odpowiedzenia Mu przez miłość i z miłością” (przemówienie podczas Audiencji dla wdów konsekrowanych, 6 IX 2018).

Pytania do modlitwy i refleksji

– w jaki sposób współczesny Kościół traktuje starsze kobiety, a szczególnie wdowy?
– w jaki sposób starsze kobiety (a szczególnie wdowy) pomagają Kościołowi?
– na ile omawiana tu perykopa mogła wpłynąć na ukształtowanie się stanu wdów konsekrowanych w Kościele?

Lektura poszerzająca

Haręzga S., 1-2 List do Tymoteusza i List do Tytusa. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz (Nowy Komentarz Biblijny, t. XIV), Częstochowa 2018.
Kobyłka J.J., Langkammer H.H., Mikołajczak M., Komentarz do 1-2 Listu do Tymoteusza, Listu do Tytusa, Listu do Filemona i Listu do Hebrajczyków (Komentarz teologiczno-pastoralny do Biblii Tysiąclecia. Nowy Testament, t. IV), Poznań 2015.

Montague G.T., Pierwszy i Drugi List do Tymoteusza, List do Tytusa (Katolicki Komentarz do Pisma Świętego), Poznań 2023.
Stępień J.P., Listy do Tesaloniczan i Pasterskie. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz (Pismo Święte Nowego Testamentu w 12 tomach, t. IX), Poznań – Warszawa 1979.
Wilk J., Listy Pasterskie. Pierwszy List do Tymoteusza, Drugi List do Tymoteusza, List do Tytusa (Biblia Impulsy. Nowy Testament, t. XIV), Katowice 2018.