Chrześcijańskie organizacje apelują o bardziej sprawiedliwą i ekologiczną politykę rolną UE

O sprawiedliwszy podział unijnych dopłat dla rolników, większe wsparcie dla młodych gospodarzy, ochronę środowiska i dobrostan zwierząt zaapelowały europejskie organizacje chrześcijańskie. W opublikowanym 4 listopada stanowisku dotyczącym przyszłej Wspólnej Polityki Rolnej UE na lata 2028-2034 wskazują, że polityka rolna powinna służyć nie tylko produkcji żywności, ale i dobru wspólnemu, ochronie stworzenia oraz zapewnieniu Europejczykom dostępu do zdrowej żywności.

Dokument zatytułowany „A Christian Vision for the new Common Agricultural Policy” („Chrześcijańska wizja nowej Wspólnej Polityki Rolnej”) przygotowała sieć Our Daily Bread, zrzeszająca organizacje inspirowane wiarą chrześcijańską, zaangażowane w budowanie sprawiedliwszych i bardziej zrównoważonych systemów żywnościowych. W opracowaniu odwołano się m.in. do katolickiej nauki społecznej oraz encykliki papieża Franciszka „Laudato si’”. Sekretariat Komisji Episkopatów Wspólnoty Europejskiej (COMECE) jest członkiem-obserwatorem sieci i uczestniczył w przygotowaniu stanowiska.

Autorzy dokumentu przedstawiają trzy główne obszary, w których przyszła polityka rolna powinna realizować sprawiedliwość: wobec rolników, świata przyrody oraz mieszkańców Europy.

Sprawiedliwość wobec rolników

Pierwszy postulat dotyczy bardziej sprawiedliwego podziału środków przeznaczonych na rolnictwo. Autorzy chcą utrzymania i wzmocnienia mechanizmów ograniczających wysokość dopłat dla największych gospodarstw oraz stopniowo zmniejszających wsparcie wraz ze wzrostem wielkości gospodarstwa.

Chodzi o to, aby unijne pieniądze trafiały przede wszystkim do osób rzeczywiście zajmujących się produkcją rolną i troską o ziemię, a nie do podmiotów, które otrzymują wsparcie głównie ze względu na posiadany areał. Organizacje postulują m.in. wprowadzenie obowiązującej w całej UE definicji aktywnego rolnika, wraz z kryteriami wykluczającymi z dopłat struktury korporacyjne i holdingowe niezaangażowane bezpośrednio w działalność rolniczą.

Wskazują przy tym na nierówności ekonomiczne wśród gospodarstw i trudności związane z utrzymaniem się z pracy na roli. Zwracają uwagę, że sama pomoc naliczana od powierzchni gruntów nie zapewnia rolnikom godziwych dochodów – dlatego chcą, by wynagrodzenie obejmowało także usługi świadczone na rzecz społeczeństwa, takie jak ochrona środowiska i dobrostan zwierząt. Apelują również o wzmocnienie pozycji negocjacyjnej rolników wobec odbiorców produktów i skuteczniejsze przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom handlowym.

Zwrócono też uwagę na problem starzenia się europejskiego rolnictwa. Według przytoczonych danych średni wiek unijnego rolnika wynosi 57 lat, a jedynie 12 proc. rolników ma mniej niż 40 lat. Autorzy ostrzegają, że bez skutecznego przyciągania nowych pokoleń do pracy na roli zagrożona będzie przyszłość całego sektora.

Popierają unijną strategię odnowy pokoleniowej i przewidziane w niej pakiety wsparcia dla młodych gospodarzy, ale domagają się bardziej konkretnych rozwiązań. Chcą m.in. ułatwienia dostępu do ziemi poprzez długoterminowe dzierżawy, pierwszeństwo w dostępie do gruntów publicznych oraz rozwiązania ułatwiające przejmowanie gospodarstw. Szczególną uwagę proponują poświęcić także osobom rozpoczynającym działalność rolniczą poza tradycyjnymi modelami rodzinnymi.

Ochrona stworzenia i dobrostan zwierząt

Drugi obszar dotyczy środowiska naturalnego. Autorzy stanowiska krytycznie oceniają proponowane osłabienie części podstawowych wymogów środowiskowych, których spełnienie jest warunkiem otrzymywania dopłat. Zwracają uwagę, że większa swoboda państw członkowskich w kształtowaniu krajowych rozwiązań może prowadzić do obniżania standardów ochrony przyrody i nierównego traktowania rolników na wspólnym rynku.

Dlatego postulują wprowadzenie jasnych, mierzalnych i możliwych do egzekwowania wymogów dotyczących m.in. ochrony bioróżnorodności, gleby i zasobów wodnych. Państwa powinny zachować możliwość dostosowywania sposobów realizacji celów do lokalnych warunków, ale nie powinny mieć możliwości obniżania samego poziomu ochrony środowiska. Autorzy chcą również, by wszelkie odstępstwa od wspólnych standardów były uzasadnione naukowo, ograniczone w czasie i przestrzeni oraz podlegały kontroli Komisji Europejskiej.

Jednym z najważniejszych postulatów finansowych jest przeznaczenie co najmniej 35 proc. całego budżetu Wspólnej Polityki Rolnej na działania związane z ochroną środowiska, klimatu i dobrostanem zwierząt. Środki te miałyby być zagwarantowane i finansowane bezpośrednio z budżetu UE, bez konieczności współfinansowania przez państwa członkowskie. Autorzy proponują, by docelowo udział ten wzrósł nawet do 50 proc.

Organizacje chcą także utrzymania płatności wspierających gospodarstwa w okresie przechodzenia na bardziej zrównoważone metody produkcji. Powinny one być powiązane z konkretnymi planami i mierzalnymi rezultatami, aby uniknąć sytuacji, w której deklaracje ekologiczne nie przekładają się na rzeczywiste zmiany.

W odniesieniu do hodowli zwierząt dokument postuluje ograniczanie intensywności produkcji, zmniejszanie zagęszczenia zwierząt, zwiększanie dostępu do przestrzeni na zewnątrz oraz poprawę warunków ich utrzymywania. W przypadku upraw autorzy opowiadają się za stopniowym odchodzeniem od praktyk intensywnie wykorzystujących pestycydy na rzecz rolnictwa ekologicznego i agroekologicznego, płodozmianu, różnorodności upraw oraz niechemicznych metod ochrony roślin.

Zdrowa żywność i dobro wspólne

Trzeci wymiar sprawiedliwości dotyczy konsumentów. Autorzy przypominają, że środki przeznaczane na Wspólną Politykę Rolną pochodzą z pieniędzy wszystkich Europejczyków, dlatego powinny przynosić korzyści całemu społeczeństwu.

Zwracają uwagę na potrzebę większej przejrzystości wydatkowania unijnych funduszy oraz skuteczniejszej kontroli tego, czy krajowe plany rzeczywiście realizują cele środowiskowe i społeczne. Proponują, aby ocena polityki rolnej opierała się nie tylko na formalnym spełnianiu procedur, lecz także na konkretnych efektach, m.in. w zakresie bioróżnorodności, zużycia pestycydów i równowagi składników odżywczych w glebie.

Istotnym elementem stanowiska jest również kwestia sposobu odżywiania Europejczyków. Autorzy wskazują na potrzebę wspierania produkcji zdrowej i przystępnej cenowo żywności, w tym owoców, warzyw i roślin strączkowych. Przywołują badania, według których około 80 proc. unijnego wsparcia rolnego trafia obecnie do produkcji związanej z żywnością pochodzenia zwierzęcego. Ich zdaniem przyszła polityka rolna powinna skorygować tę dysproporcję, przeznaczając większą i określoną część środków na produkcję roślin przeznaczonych bezpośrednio do spożycia przez ludzi.

W dokumencie zachęca się również do stopniowego przechodzenia na bardziej roślinne modele żywienia, z mniejszym udziałem produktów pochodzących z intensywnej hodowli zwierząt. Autorzy podkreślają, że zmiana sposobu produkcji żywności musi iść w parze ze zmianą nawyków konsumenckich.

Chrześcijańskie uzasadnienie polityki rolnej

W dokumencie przedstawiono także teologiczne i etyczne podstawy proponowanych rozwiązań. Autorzy odwołują się do biblijnej kategorii przymierza, rozumianego jako relacja wzajemnej odpowiedzialności i troski. Wskazują, że można ją odnieść do więzi między rolnikiem, ziemią i zwierzętami.

Przywołując myśl papieża Franciszka z encykliki „Laudato si’”, przeciwstawiają dwa sposoby traktowania przyrody – eksploatację nastawioną na maksymalizację zysku oraz podejście oparte na szacunku dla jej możliwości i ograniczeń. Krytycznie oceniają model intensywnego rolnictwa, który w ich opinii doprowadził do degradacji zasobów ekologicznych, od których zależy dalsza produkcja żywności.

Podkreślają, że ziemia i życie, które się na niej rozwija, są darem, a zadaniem człowieka jest odpowiedzialne gospodarowanie tym dobrem. W chrześcijańskiej perspektywie troska o ziemię i zwierzęta nie jest zatem jedynie kwestią efektywności gospodarczej, ale również odpowiedzialności moralnej.

Stanowisko odwołuje się w tym kontekście do katolickiej zasady powszechnego przeznaczenia dóbr. Oznacza ona, że dobra ziemi powinny służyć całej rodzinie ludzkiej, a własność prywatna i wydatki publiczne są uzasadnione o tyle, o ile służą dobru wspólnemu.

Autorzy podkreślają, że bezpieczeństwo żywnościowe Europy nie może być utożsamiane wyłącznie z maksymalizacją produkcji. W obliczu zmian klimatycznych, susz, ekstremalnych zjawisk pogodowych i zakłóceń w globalnych łańcuchach dostaw konieczne jest budowanie odpornego systemu żywnościowego, opartego na zdrowych ekosystemach, zróżnicowanych gospodarstwach i mniejszej zależności od zewnętrznych środków produkcji, takich jak nawozy czy paliwa.

Publikacja wpisuje się w trwające negocjacje dotyczące przyszłej Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2028–2034. 26 października 2026 r. Rada UE uzgodniła częściowe stanowisko negocjacyjne dotyczące przyszłych zasad tej polityki. Wśród omawianych kwestii znalazły się m.in. lepsze ukierunkowanie dopłat, wsparcie młodych rolników, większa elastyczność państw członkowskich oraz ochrona środowiska. Ostateczny kształt regulacji i podział środków pozostają przedmiotem dalszych negocjacji z Parlamentem Europejskim i rozmów dotyczących nowego wieloletniego budżetu UE.

Our Daily Bread apeluje, by w tych negocjacjach dobro rolników, ochrona stworzenia i odpowiedzialność za przyszłe pokolenia znalazły się w centrum europejskiej polityki rolnej.