10. rocznica otwarcia Świątyni Opatrzności Bożej. Burzliwa historia wotum narodu

Tegoroczna Msza św. sprawowana w Świątyni Opatrzności Bożej 11 listopada, w dniu Narodowego Święta Niepodległości, będzie miała szczególny charakter. W tym roku przypada 10. rocznica otwarcia drzwi Świątyni dla wiernych. Położony w warszawskim Wilanowie kompleks Centrum Opatrzności Bożej to także unikalna struktura prowadząca działalność w sferze kultury, nauki, edukacji i muzealnictwa.

Przeszkodziły rozbiory

Wzniesienie świątyni ku czci Opatrzności Bożej, będącej wotum za Konstytucję 3 Maja, uchwalili w 1791 r. posłowie Sejmu Czteroletniego. Z woli króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kościół miał stanąć w Ujazdowie pod Warszawą, na skarpie nad wąwozem Agrykola, naprzeciw Zamku Ujazdowskiego. Spośród licznych projektów architektonicznych świątyni i jej otoczenia król wybrał projekt oparty głównie na rzucie krzyża greckiego – autorstwa Jakuba Kubickiego, ucznia Dominika Merliniego.

Dwa dni po ogłoszeniu Konstytucji 3 Maja Sejm Rzeczypospolitej podjął uchwałę, „aby na tę pamiątkę kościół ex voto wszystkich stanów był wystawiony i Wyższej Opatrzności poświęcony”. Król Stanisław August zaofiarował na ten cel skarpę łazienkowską, pierwotnie przeznaczoną już na budowę kościoła. Punktem kulminacyjnym obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Konstytucji było położenie kamienia węgielnego pod świątynię (1792). Niestety, dwa tygodnie później na ziemie Rzeczypospolitej wtargnęły wojska rosyjskie. Budowa świątyni okazała się niemożliwa z powodu rozbiorów.

Trzy lata po odzyskaniu niepodległości (1921) ustawą Sejmu Ustawodawczego stwierdzono wolę kontynuacji zobowiązania Sejmu Czteroletniego. Świątynię miało budować państwo polskie. Ogłoszono publiczny konkurs na nowy projekt świątyni. Z piętnastu projektów, przygotowanych do drugiej edycji tego konkursu (1930), jednomyślnie wybrano projekt Bohdana Pniewskiego. Tym razem świątynia miała stanąć na Polu Mokotowskim, jednak wybuch II wojny światowej (1939) uniemożliwił jej budowę.

Sprzeciw wobec budowy Świątyni Opatrzności Bożej wyrażały też konsekwentnie władze komunistyczne, choć potrzebę jej powstania wskazywali kolejni prymasi: kard. August Hlond i kard. Stefan Wyszyński.

Po 225 latach…

Z inicjatywą powrotu do idei wzniesienia świątyni wystąpił w wolnej Polsce prymas kard. Józef Glemp, ale prace budowlane rozpoczęły się dopiero po uroczystym wmurowaniu kamienia węgielnego 2 maja w 2002 r. Składał się on z trzech szkatuł. W jednej z nich znajdował się kamień węgielny z budowy z roku 1792, w drugiej – kamień z warszawskiej archikatedry, w trzeciej zaś – z Jasnej Góry.

Rozpoczęte w 2003 r. prace budowlane zostały przerwane w 2004 r. i wznowione w roku 2008 po powołaniu przez kard. Kazimierza Nycza, nowego metropolitę warszawskiego, Centrum Opatrzności Bożej, które, prócz wielu innych zadań zostało utworzone również do gromadzenia funduszy na budowę i nadzór nad prowadzonymi pracami.

Budowę Świątyni wsparło ponad 80 tys. darczyńców z całego kraju i zagranicy. Dzięki wsparciu idei realizacji Wotum Narodu przez Episkopat zbiórki na budowę odbywały się także wielu parafiach Polski.

11 listopada 2016 roku,  po 225 latach od obietnicy złożonej przez Sejm Czteroletni nastąpiło uroczyste otwarcie Świątyni Opatrzności Bożej. W wydarzeniu uczestniczyli członkowie Konferencji Episkopatu Polski, najwyższe władze państwowe oraz rzesze wiernych.

Wnętrze 

Świątynia Opatrzności Bożej ma kształt rotundy zwieńczonej owalną kopułą. Została zaprojektowana jako jednoprzestrzenne wnętrze. Nawa główna, która może pomieścić 1500 miejsc siedzących, została oddzielona od nawy bocznej filarami. Kaplice i ołtarze usytuowane są tak, by umożliwić odwiedzającym chronologiczne prześledzenie kolejnych najistotniejszych wydarzeń z historii Polski. Ołtarze utworzą historyczny trakt, który pozwoli spojrzeć na dzieje Polski w perspektywie działania Opatrzności Bożej.

Cztery kaplice, rozmieszczone na planie kwadratu, to: Kaplica Chrztu przypominająca o początkach chrześcijaństwa na ziemiach polskich – o Chrzcie Polski i Zjeździe Gnieźnieńskim oraz dwóch pierwszych centrach chrześcijaństwa: Gnieźnie i Poznaniu; Kaplica Maryjna upamiętniająca Śluby Jasnogórskie króla Jana Kazimierza jako przyrzeczenie obrony wiary i szerzenia kultu Matki Bożej; Kaplica Cierpienia i Pojednania, symbolizująca cierpienia narodu polskiego w Katyniu i Auschwitz – są w niej umieszczone konfesjonały oraz Najświętszy Sakrament; Kaplica Wolności upamiętniająca postacie Jana Pawła II i kard. Stefana Wyszyńskiego oraz ruch Solidarności.

Świątynia jest najwyższym kościołem w Warszawie – jej wysokość wraz z krzyżem wynosi 75 m. Kubatura Świątyni wynosi 122 tys. m sześć. Nawa główna ma powierzchnię 1742 m kw., nawa boczna – 862 m kw., prezbiterium zaś – 437 m kw. Ołtarz z białego marmuru ma wymiary 411 na 140 cm.

Do pokrycia kopuły użyto 30 ton miedzi. W nawie głównej i prezbiterium ułożono posadzkę z amerykańskiego marmuru Calacatta Lincoln, w kaplicach zaś z granitu strzegomskiego. Wykonano także bardzo nowoczesne rozwiązania nagłośnieniowe, wykorzystywane w najlepszych salach koncertowych, aby zapewnić dobry przekaz słowa i oprawy muzycznej w czasie liturgii.

Ołtarz główny – Chrystus Zmartwychwstały

Ołtarz główny Świątyni znajduje się między Kaplicą Maryjną a Kaplicą Cierpienia i Pojednania. 4 czerwca 2025 r. na ścianie ołtarzowej odsłonięto i poświęcono figurę Chrystusa Zmartwychwstałego – dzieło wybitnego rzeźbiarza prof. Adama Myjaka. „Ta swoiste ukoronowanie całej mojej kariery rzeźbiarskiej i nic tak wymagającego już w życiu nie zrobię” – powiedział wtedy KAI 76-letni artysta dodając, że aranżacja ściany ołtarzowej w wilanowskiej świątyni była ogromnym wyzwaniem. W realizacji przedsięwzięcia, które miało głęboki wymiar duchowy, uczestniczyli z wielkim zaangażowaniem studenci ASP. „W tym naprawdę było coś mistycznego” – dodał rzeźbiarz.

Święto Dziękczynienia

W 2008 r. ówczesny metropolita warszawski abp. Kazimierz Nycz ustanowił Święto Dziękczynienia. Jest ono obchodzone corocznie w pierwszą niedzielę czerwca, a w jego obchody włączają się również inne diecezje w Polsce. Główną ideą jest propagowanie wśród Polaków postawy wdzięczności za dobro, jakie otrzymują i aby uczyli się za nie dziękować – zarówno Bogu, jak i sobie nawzajem – jako naród i społeczność, ale także w wymiarze indywidualnym.

Obchody Święta Dziękczynienia, angażujące z roku na rok coraz większe rzesze wiernych z całego kraju, odbywają się na Polach Wilanowskich w Warszawie, przy Świątyni Opatrzności Bożej.

Relikwie, Panteon, Mauzoleum

Każdego roku w Święto Dziękczynienia do stołecznej Świątyni wprowadzane są relikwie kolejnych polskich świętych i błogosławionych. Jako pierwsze w powstającej jeszcze świątyni złożono w 2010 r. relikwie bł. ks. Jerzego Popiełuszki, zamordowanego przez SB kapelana Solidarności

W kolejnych latach do bł. Jerzego Popiełuszki dołączyło 26 innych świętych i błogosławionych, reprezentujących różne stany i powołania. Są wśród nich patronowie Polski, tacy jak św. Jadwiga Królowa czy św. Andrzej Bobola, patronowie rodzin, jak św. Jan Paweł II, św. Maksymilian Maria Kolbe, patronowie młodzieży, tacy jak bł. Stefan Wincenty Frelichowski,  a także  św. Stanisław Papczyński i św. Zygmunt Szczęsny Feliński.

W podziemiach Świątyni powstał Panteon Wielkich Polaków – miejsce pochówku i upamiętnienia najbardziej zasłużonych polskich patriotów oraz ludzi kultury i nauki. Panteon nawiązuje do tradycji chowania osób zasłużonych dla narodu w miejscach wyjątkowych. Podobnie jak na Wawelu, są w nim grobowce osób wybitnych, których świadectwo życia zapisało się głęboko w historii naszego kraju.

Obecnie w Panteonie spoczywają znane i cenione osoby, m.in. poeta – ks. Jan Twardowski, kapelan Rodzin Katyńskich – ks. prałat Zdzisław Peszkowski, pierwszy szef dyplomacji III RP – prof. Krzysztof Skubiszewski, wybitna polska językoznawczyni, badaczka literatury – prof. Jadwiga Puzynina.

12 listopada 2022 r. nastąpiło otwarcie Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie oraz związanej z nimi Izby Pamięci. W Mauzoleum znajduje się obecnie sześć sarkofagów. W czterech z nich zostały złożone szczątki prezydentów: Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego, Stanisława Ostrowskiego i Ryszarda Kaczorowskiego wraz z małżonką – Karoliną Kaczorowską. Dwa puste sarkofagi upamiętniają prezydentów – Kazimierza Sabbata i Edwarda Raczyńskiego.

Muzeum

Na terenie Centrum Opatrzności Bożej działa także Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego – otwarte w lutym 2020 r.  Jest to instytucja archidiecezji warszawskiej współprowadzona przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. To jedno z najwyżej i najbardziej oryginalnie usytuowanych muzeów w Polsce mieści się pod kopułą świątyni, co odpowiada wysokości ósmego piętra.

Ekspozycja główna to realistyczne spotkanie z Karolem Wojtyłą i Stefanem Wyszyńskim. Obaj opowiadają o swoim dzieciństwie, rodzinach, powołaniu i drodze w Kościele. Dzięki cytatom i filmom są nie tylko hierarchami Kościoła, ale też stają się żywymi nauczycielami.  Postawy tych postaci wobec rodzinnych tragedii, których obaj doświadczyli, reakcje na trudne historyczne wydarzenia i stosunek wobec prześladowców mogą się okazać inspirujące w swojej uniwersalności – zaznaczają gospodarze placówki.

Tło historyczne jest stałym elementem wystawy, której część merytoryczną wspiera także sztuka. Prace Jerzego Kaliny, Aldony Mickiewicz, Stefana Gierowskiego, Doroty Zemły czy Piotra Młodożeńca ilustrują najważniejsze tematy ekspozycji, budując jej atmosferę i skłaniając do artystycznej refleksji.