Ks. Stefano Caprio: Rosja i Cerkiew coraz bardziej podzielone

Zamiast jedności narodów – podział Kościołów. Ideał „sobornosti”, czyli wielkiej wspólnoty narodów skupionych wokół prawosławnej Rosji, coraz bardziej rozmija się z rzeczywistością. Władze w Moskwie zmagają się z kryzysem gospodarczym, skutkami wojny z Ukrainą i narastającą izolacją, a Rosyjski Kościół Prawosławny (RKP) zaostrza kurs wobec innych wspólnot prawosławnych. O postępującym rozpadzie rosyjskiego modelu jedności pisze na łamach portalu AsiaNews ks. Stefano Caprio, wykładowca Papieskiego Instytutu Wschodniego.

Święto jedności w cieniu wojny

Autor zwraca uwagę, że tegoroczne obchody Dnia Jedności Narodowej, przypadającego 4 listopada, miały w Rosji skromny charakter. Uroczystości, które zastąpiły dawne radzieckie święto Rewolucji Październikowej, ograniczyły się m.in. do projekcji na fasadzie moskiewskiego Białego Domu, siedziby rządu, wizji „Rosji 2026”. Prezydent Władimir Putin zrezygnował z wystąpień i wywiadów.

Jak ocenia ks. Caprio, powodem jest m.in. trudność wytłumaczenia społeczeństwu pogarszającej się sytuacji gospodarczej. Rosja zmaga się z rosnącymi kosztami finansowania wojny, niedoborami paliw związanymi z ukraińskimi atakami na infrastrukturę energetyczną oraz podwyżkami podatków. Szczególnie dotykają one przedsiębiorstw, od których władze oczekują finansowego wsparcia „specjalnej operacji wojskowej”.

Autor zwraca również uwagę na wysokie straty rosyjskiej armii. Według przytoczonych przez niego szacunków Rosja traci miesięcznie około 50 tys. żołnierzy zabitych i ciężko rannych, a zdobycze terytorialne na froncie nie przynoszą przełomu.

Coraz dalej do Moskwy

Ks. Carpio przypomina, że rok wcześniej Putin ustanowił dni poświęcone mniejszościom narodowym i językom ludów Rosji. Inicjatywa miała podkreślać ideał „sobornosti” – powszechnej jedności, odzwierciedlającej historyczną misję prawosławnej Rosji. Jego zdaniem projekt ten nie wzbudził jednak większego entuzjazmu wśród narodów Kaukazu, ludów ugrofińskich, tatarsko-mongolskich ani niewielkich społeczności syberyjskich. Ich mieszkańcy zmagają się z trudnymi warunkami życia, niedostatkiem żywności i problemami z ogrzewaniem.

Autor przywołuje także inicjatywę prezydenta Kazachstanu Kasyma-Żomarta Tokajewa, który zaproponował włączenie Rosji do Unii Ludów Turańskich. W jego ocenie symbolicznie pokazuje to odwrócenie dotychczasowej hierarchii: zamiast podporządkowania narodów Rosji pojawia się wizja włączenia „świata rosyjskiego” w szerszą wspólnotę turecką.

Rywalizacja o duchowe przywództwo

Osłabieniu ulega również religijny wymiar rosyjskiej jedności. Ks. Caprio zwraca uwagę na coraz bardziej powtarzalny charakter wypowiedzi 80-letniego patriarchy Moskwy i Wszechrusi Cyryla, konsekwentnie popierającego imperialną politykę Kremla.

Wśród osób zabiegających o ideologiczne i religijne przywództwo w Rosji wymienia metropolitę Tichona (Szewkunowa), zwierzchnika eparchii krymskiej i przewodniczącego Patriarchalnej Rady ds. Kultury. Zorganizował on w Moskwie wystawę „Tradycja chrześcijańska. Nasze czasy”, otwartą 5 listopada i zaplanowaną do 8 grudnia. Ekspozycja, prezentująca 524 dzieła sztuki, ma pomóc zwiedzającym poczuć się częścią rosyjskiej historii i tradycji chrześcijańskiej.

Moskwa zaostrza kurs wobec ukraińskiego prawosławia

Zdaniem włoskiego eksperta kryzys ideału „sobornosti” szczególnie wyraźnie ujawnił się podczas październikowego posiedzenia Świętego Synodu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Podjęto wówczas decyzje, które wskazują na dalsze zamykanie się Patriarchatu Moskiewskiego.

Jedna z nich zatwierdziła procedurę przyjmowania do RKP duchownych i wiernych ukraińskich wspólnot prawosławnych, w tym tych mniej lub bardziej niezależnych od Moskwy. Przewidziano również możliwość ponownego chrztu osób ochrzczonych w tych Kościołach.

Druga decyzja wprowadziła dodatkowe ograniczenia dotyczące wypowiedzi duchownych w mediach oraz zakaz czerpania korzyści finansowych z działalności internetowej.

W ocenie ks. Caprio oznacza to rezygnację z prób pojednania i odbudowy jedności z innymi wspólnotami prawosławnymi na Ukrainie. Moskwa koncentruje się raczej na przyjmowaniu środowisk najbardziej prorosyjskich, jednocześnie ograniczając swobodę wypowiedzi własnego duchowieństwa i wiernych.

Polityka coraz silniej podporządkowuje sobie Cerkiew

Na posiedzenie Synodu zaproszono również Aleksandra Szipkowa, wiceprzewodniczącego Synodalnego Departamentu ds. Stosunków Kościół-Społeczeństwo i Mediów. W ostatnich wyborach parlamentarnych został on wybrany deputowanym do Dumy Państwowej z Mordowii z listy partii Jedna Rosja.

Szipkow jest jednym z głównych ideologów koncepcji „rosyjskiego świata prawosławnego” i autorem przemówień patriarchy Cyryla. Ma także doświadczenie polityczne – przez lata współpracował z Siergiejem Mironowem, a od 2017 r. był doradcą przewodniczącego Dumy Wiaczesława Wołodina.

Zdaniem autora jego pozycja w strukturach kościelnych i państwowych pokazuje rosnące znaczenie świeckich ideologów w kształtowaniu polityki religijnej Rosji. Ich wpływy mogą przewyższać pozycję hierarchów, a nawet samego patriarchy.

Zwraca również uwagę na decyzję biskupa Sawy (Tutunowa), jednego z wpływowych urzędników Patriarchatu Moskiewskiego, o zrzeczeniu się obywatelstwa francuskiego. Duchowny, który jako dziecko przybył do Francji wraz z rodzicami – dysydentami antyradzieckimi – przez wiele lat miał podwójne obywatelstwo.

Dwa nieprzejednane obozy prawosławia

Ks. Caprio interpretuje te wydarzenia jako przejaw utrwalania się podziału w prawosławiu na dwa obozy skupione wokół patriarchatów moskiewskiego i konstantynopolitańskiego.

W przeszłości wierni z obszaru postsowieckiego oraz rosyjskojęzyczne społeczności w krajach Unii Europejskiej mogli wybierać między dwoma odmiennymi modelami prawosławia. Pierwszy, związany z Moskwą, odwoływał się do tradycji, mistycyzmu i autorytetu kultury rosyjskiej. Drugi, skupiony wokół Konstantynopola, miał bardziej otwarty i demokratyczny charakter, a jego działalność w niektórych krajach postsowieckich wspierały miejscowe władze.

Obecnie – jak ocenia autor – podział ten stał się całkowity i trudny do odwrócenia. Zamiast jednoczenia narodów Rosja coraz wyraźniej utrwala podział między Kościołami prawosławnymi.

Oficjalne wyniki wyborów nie pokazują rzeczywistości

Autor zwraca uwagę, że problemy z utrzymaniem jedności widoczne są również w rosyjskiej polityce wewnętrznej. Oficjalne wyniki wyborów do Dumy Państwowej, przeprowadzonych w dniach 18–20 września 2026 r., miały wykazać, że po pięciu latach od poprzedniego głosowania poparcie dla władz nie tylko się utrzymało, ale nawet wzrosło.

Ks. Caprio ironicznie opisuje przedstawianą przez władze „formułę sukcesu” jako układ 60/60/90: 60 proc. frekwencji wyborczej według oficjalnych wyników, 60 proc. poparcia dla partii rządzącej i 90 proc. frekwencji według danych przedstawianych przez rząd.

W rzeczywistości – podkreśla autor – system wyborczy jest mało przejrzysty, a władze mają niemal nieograniczone możliwości wpływania na jego rezultaty. Oficjalne dane mają tworzyć obraz społeczeństwa całkowicie zjednoczonego wokół rządzących, bez przeciwników i krytyków polityki państwa.

Zdaniem eksperta rosyjskie władze coraz bardziej ulegają własnej propagandzie, traktując przygotowany obraz rzeczywistości jako jej wierne odzwierciedlenie. Tymczasem pod powierzchnią oficjalnych deklaracji narastają podziały, a państwo stopniowo traci spójność. Autor kończy analizę ostrzeżeniem, że coraz trudniej będzie ponownie złożyć Rosję w całość.