Wystąpienie ks. prof. Jerzego Szymika podczas uroczystości przyznania nagrody im. ks. Jana Twardowskiego | 7 listopada 2026

Rok: 2026
Autor: ks. Jerzy Szymik

Odkryć Twarz Boga

Manifest artystyczny

„zakrywali Mu twarz i drwiąco pytali”

Łk, 22,64a

„Kultura (…) jak tlenu potrzebuje konfrontacji z odkrytą Twarzą Boga, ale by tak się stało, musi pozbyć się swej demoniczności; musi oczyścić swój wzrok, nałożyć na powieki błoto poślinione przez Jezusa”.

M. Dzień, „O męczeństwie rozumu i zarazie świata”, Sopot 2021, s. 33

W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, 40 lat temu, napisałem wiersz o barokowym, charakterystycznym dla mojej ówczesnej poetyki tytule: „trzy rady z których ostatnia jest nieprzypadkowo najkrótsza”[1]. Wszystkie one były skierowane najpierw do siebie samego i dopiero potem do czytelników. Pierwsza z nich brzmiała następująco:

„jeśli piszesz

nie wyprowadzaj zdań

ze swojej ciemności

demony bywają hojne

i za wierną służbę

płacą nierzadko

fontanną złocistego słowa

choćby rzędy liter

mieniły się od znaczeń

i pociągały umysł

genialnością uchwycenia

istoty rzeczy

nie wierz

zniszcz

i zawróć

nawet za cenę bełkotu

czy skrwawionego milczenia”.

Nic się w tej kwestii w ciągu następnych dekad nie zmieniło. Ani w moim poglądzie na sztukę, ani w mojej twórczości poetyckiej i naukowej: utwór wywiedziony z demonicznej ciemności niewiary, choćby powierzchownie połyskujący świetną formą, nie zasługuje – z racji daleko głębszych niż sama literatura, jej jakość estetyczna, poziom warsztatu i wielkość celu – na miano prawdziwej sztuki. I tak jak kiedyś, tak teraz kieruję tę tezę głównie do siebie samego. „Zniszcz i zawróć”, nawet jeśli miałoby to prowadzić do bełkotu czy milczenia, bo będą one stały aksjologicznie – i artystycznie! – wyżej niż złociste słowo, mieniące się barwną feerią, lecz służące ciemności. Piękno, które jest buntem wobec Źródła Piękna, nie jest godne swego imienia. Nie pociąga, lecz uwodzi, łudząc się, że jest wolne, podczas gdy tańczy na postronku Zwodziciela.

*

Bo to jest tak: jeśli wiara jest prawdą, czyli jeśli wiara chrześcijańska ma rację, to znaczy jeśli tak, jak ona mówi, rzeczy się faktycznie mają – czyli że Bóg jest i jest Bogiem – to ten fakt zmienia wszystko, literalnie wszystko. Ze sztuką, z literaturą, rzecz jasna, włącznie. Chyba, że mówimy o atrapach wiary, szukaniu, któremu nigdy nie wolno dotrzeć do celu, podróbkach religijności (najkrócej: Bóg i Kościół – nie, „duchowość” – tak), wtedy twórczość i „wiara” (atrapa wiary – zepchnięta do muzeum subiektywizmu czy do zakrystii, bądź obezwładniona etykietą symbolu) mogą funkcjonować rozłącznie, wzajemnie się jedynie łaskocząc, lecz nie będąc relacją, która dotyka samego rdzenia ludzkiego bytu i tym samym ludzkiej twórczości: więzią na śmierć i życie – w zwarciu, w walce, w inspiracji.

Więc jeśli jest Bóg i ten Bóg jest prawdziwie Bogiem (takim jakim przedstawia Go chrześcijańskie objawienie), wtedy sztuka nie może dłużej być „zamiennikiem” religii czy też udawać jakąś formę (pseudo)religii. Sztuka – jak wszystkie fałszywe bożki w konfrontacji z prawdą Boga – zostaje strącona przez wiarę z uzurpatorskiego najwyższego podium. I dopiero teraz, strącona, podległa Bogu, jest prawdziwie sobą, prawdziwie piękna. Literatura staje się wtedy prawdziwie belles-lettres, literaturą piękną, nabiera nieprawdopodobnie wielkiej wagi, odarta z fałszywego nimbu, który ją ustawiał w fałszywej roli i trwonił jej energię na udawanie boga.

*

I nie ma to absolutnie nic wspólnego – jak brzmią płyciutkie oskarżenia – z „katorealizmem”, rzekomą kalką socrealizmu i podobnych.

Bóg, najwyższe dobro, samo dobro, jest Twórcą najwyższej rangi, ba, źródłem wszelkiej kreatywności jako Creator omnipotens et optimum, On (S)Twórca wszechrzeczywistości. Dlatego też najwyższej rangi jest związek twórczości artystycznej (tu: literackiej) z dobrem (problemem dobra). Stąd służba dobru, stad kreacja naznaczona postawą ufności i nadziei (choćby najtrudniejszej, Abrahamicznej, kiedy to „wbrew nadziei” jednak wierzy się nadziei, Rz 4,18),  z n a c z y  więcej niż postawa rozpaczy i negacji.

I jeszcze jedno: wiara prawdziwa – a to ona jest rdzeniem religijności (także tej „w literaturze”), jest wszystkim, tylko nie „rozterką, niepokojem czy wątpliwością”. Oczywiście, to wszystko jest arcyludzkie, dotyczy nas wszystkich bez wyjątku, z piszącym te słowa, i literatura  m u s i  zajmować się tą problematyką, to jasne, ale rozterka, niepokój i wątpliwości nie są przejawami chrześcijańskiej wiary religijnej, lecz niewiary bądź słabości wiary. Wiara – jako taka – jest pewnością, a nie wątpliwością. Niedowiarstwo jest chorą naroślą na wierze. Więc: „gdybyście mieli wiarę…” oraz „wierzę, Panie, zaradź niedowiarstwu memu” (Łk 17,6; Mk 9,24). Wiara i niedowiarstwo nie są tym samym, wbrew „przeważającemu obecnie poglądowi”, jak się słyszy.

*

Właśnie kreacyjna przestrzeń wyznaczona problematyką „Bóg/wiara”, jako odpowiedź na to, że Bóg jest i że jest Bogiem, wprowadzają literaturę w najgłębsze z możliwych: śmierć i życie, cierpienie i miłość, wina i przebaczenie, rozpacz i nadzieja. Chrześcijaństwo jest o tym, dokładnie o tym, co pokazują fundujące ją teksty (cztery Ewangelie), które są fenomenalnymi literacko historiami o Bogu, męce, tragizmie dobra i prawie każdego człowieka do nadziei. Objawienie chrześcijańskie wie to, co wiedzieli Homer i Szekspir, tylko wie to więcej i dalej, bardziej jeszcze tragicznie (bo zna grzech) i zarazem bardziej nadziejorodnie (bo zna odkupienie i eschaton, ostateczny kres; zna Chrystusa). Objawienie chrześcijańskie i prawdziwie chrześcijańska sztuka znają głębiej niż cokolwiek na tym świecie najstraszliwszą z ciemnych tajemnic życia: tajemnicę śmierci. I nie unieważniając jej, nie likwidując (naiwnie) jej tragizmu, przebijają się mieczem wiary przez śmierci ciemność w sferę nadziei zmartwychwstania…

Powtórzę raz jeszcze najważniejsze: jeśli wiara jest prawdą, czyli Bóg jest i jest Bogiem, to im głębiej idę w nią i w Niego, tym bliżej jestem najgłębszych źródeł kreacji. Nic nie będzie mi odjęte z bólu i błędów, ale będą mi dodane moce płynące z ars vitae christianae. I rzecz fundamentalna, zarazem prosta, na koniec: życie jest pierwsze, ważniejsze od literatury. Wielki Miłosz, wtedy już 85-letni, tak mierzył się z tą fundamentalną kwestią w liście wysłanym do mnie z Kalifornii jesienią 1996 roku: „Chodzimy po ziemi i nie umiemy się pozbyć myśli o Sądzie, o szalach, na których będzie położone, co z naszego życia zostało (…) nie mogę powstrzymać się od pytania, czy moje dzieło literackie, które z taką uwagą Ksiądz badał[2], przemówi na moją korzyść. Bo często myślę o tym, jakby to było, gdybym umarł w wieku lat dwudziestu i żadnego dzieła nie napisał. Uniknąłbym wtedy wielu złych postępków w moim życiu osobistym, które pochodziły z egoizmu i kłamania sobie, a które zadały kilku ludziom cierpienia, za co czuję się odpowiedzialny”[3]. I tylko wtedy, kiedy się życie rozumie i przeżywa we właściwych (prawdziwych) proporcjach i hierarchiach, rodzi się z niego prawdziwe piękno. Bo prawda rodzi prawdę. Prawda poznania – prawdziwe piękno. A Bóg i Jego istnienie są prawdą, ateizm – kłamstwem. To wszystko.

*

Co jest jądrem „literatury odkrytej Twarzy Boga”. Jej sednem jest antyteza tego, co wydarzyło się w nocy, z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek, kiedy to naigrawali się z Niego i bili Go, zakrywając Mu twarz (patrz: motto). Wtedy to, pod „obstrzałem krytyki” i jej pytań o obciążający go związek z Jezusem (!!!) znalazł się Piotr. Nie zdał wtedy egzaminu, zdał go później. Przez wiele lat, w wielu sytuacjach życia i w wielu utworach mierzę się ze sprawą tamtej nocy. I zdaje się, że w puencie wiersza „Ogród w Pszowie” udało mi się ją nazwać bodaj najtrafniej jak do tej pory a na pewno zgodnie z pragnieniem mojego serca:

„Coraz częściej mnie pytają:

Czyż to aby nie ciebie widziałem razem z Nim w ogrodzie?

Tak, to byłem ja”[4].

W tym właśnie akcie przyznania się do Boga Ogród ten może się stać naprawieniem katastrofy z tamtego. I tym samym odkryciem zakrytej Twarzy Boga, wyjściem z mroku, strachu.

Ks. Jerzy Szymik

Warszawa, 7 listopada 2026

[1] J. Szymik, Zupełnie inaczej, Katowice 1991, s. 12-13.

[2] Chodzi o moją rozprawę habilitacyjną: J. Szymik, Problem teologicznego wymiaru dzieła literackiego Czesława Miłosza. Teologia literatury, Katowice 1996.

[3] J. Szymik, Teologia na początek wieku, Katowice-Ząbki 2001, s. 438-439.

[4] J. Szymik, Ogród, Katowice 2020, s. 9.