87 lat temu Niemcy aresztowali jezuitów w Krakowie. Jako jeden z niewielu ocalał o. Andrasz, spowiednik s. Faustyny

10 listopada minęła rocznica aresztowania przez Niemców w 1939 r. krakowskiej wspólnoty jezuitów. Wśród 25 zakonników, którzy trafili do obozów koncentracyjnych, był m.in. przyszły kardynał Adam Kozłowiecki. Jako jeden z niewielu aresztowania uniknął chory wówczas o. Józef Andrasz, kierownik duchowy św. Faustyny Kowalskiej.

Wydarzenia z listopada 1939 r. przypomniał historyk o. prof. Stanisław Cieślak SJ w nagraniu opublikowanym na Facebooku przez Uniwersytet Ignatianum w Krakowie.

Pedantyczne plany eksterminacji

Niemcy hitlerowskie bardzo skrupulatnie przygotowały plany eksterminacji polskiego duchowieństwa – przypomniał o. Cieślak. Już 22 sierpnia 1939 roku Adolf Hitler podczas spotkania z generałami Wehrmachtu polecił, aby na terenach, które będą zajmowały wojska niemieckie, stosować bezwzględne okrucieństwo i przemoc, mordować elity. Kraków był bombardowany przez Luftwaffe już od 1 września, jednak mieszkańcom wydawało się wtedy, że okupacja będzie raczej łagodna, podobna do tej z czasów I wojny światowej.

6 listopada w Krakowie Niemcy przeprowadzili „Sonderaktion Krakau” („Akcję specjalną Kraków”) – aresztowali 183 profesorów krakowskich uczelni. Przetrzymywali ich przez krótki czas w mieście, a później wywieźli pociągami do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen-Oranienburg koło Berlina i do Dachau koło Monachium.

25 aresztowanych

Krakowska placówka jezuitów była silnym ośrodkiem intelektualnym i duchowym, w którym zdecydowanie przeciwstawiano się ideologii nazistowskiej. Mimo to jeszcze wtedy mało kto się spodziewał, jaki będzie rozmiar niemieckich represji. Czujność zakonników miało zapewne uśpić uwolnienie po kilku dniach z aresztowania czterech współbraci z krakowskiej wspólnoty.

„10 listopada 1939 roku, w piątek, do furty kolegium przy ulicy Kopernika 26 zapukali Niemcy. Poprosili o listę mieszkających tam jezuitów. Zgromadzili ich w wielkiej sali i oznajmili, że zostaną aresztowani” – powiedział o. prof. Cieślak.

Szczęśliwie na skutek zamieszania wojennego część zakonników była wtedy nieobecna w Krakowie i dzięki temu uniknęła wywózki. Niemcy zostawili w spokoju też tych, którzy mieli więcej niż 60 lat, oraz chorych.

Wśród tych ostatnich był 40-letni wówczas o. Józef Andrasz, który leżał w łóżku w klasztornym szpitaliku. O. Andrasz odegrał ważną rolę w upowszechnieniu orędzia o Bożym Miłosierdziu – był spowiednikiem i kierownikiem duchowym św. s. Faustyny Kowalskiej na początku jej mistycznych doświadczeń oraz pod koniec jej życia, a po śmierci siostry spisał jej pierwszą biografię i był inicjatorem namalowania obrazu Jezusa Miłosiernego w Łagiewnikach. Był też zasłużonym tłumaczem i wydawcą klasyki duchowości i propagatorem kultu Najświętszego Serca Jezusa. Zmarł w 1963 r., a niemal dwa lata temu rozpoczął się jego proces beatyfikacyjny.

Z jakiegoś powodu Niemcy zostawili w kolegium brata zakonnego Wojtalę, który mówił biegle po niemiecku, a aresztowali znanego teologa o. prof. Mariana Morawskiego, któremu do 60 lat brakowało zaledwie dwóch lat. Wśród wywiezionych były takie wybitne postacie jak ojcowie Stanisław Podoleński, Kazimierz Dembowski i Józef Cyrek. Aresztowano też kleryków i braci zakonnych. W sumie 25 osób.

Dachau, szczególny obóz

Jezuici zostali przewiezieni do więzienia na Montelupich w Krakowie, a 3 lutego 1940 roku do obozu karnego w Nowym Wiśniczu, gdzie zmuszano ich do ciężkiej pracy i poddawano szykanom.

„20 czerwca 1940 roku zostali przewiezieni – w drugim transporcie – do powstającego wówczas obozu koncentracyjnego Auschwitz, który stał się prawdziwą fabryką śmierci” – powiedział o. Cieślak w wykładzie. Kilku z nich zmarło w Auschwitz, niektórzy zostali zwolnieni. 10 grudnia 1940 roku pozostałych jezuitów z Krakowa przewieziono do Dachau.

„Obóz koncentracyjny w Dachau był szczególnym obozem dla duchowieństwa. Niemcy zgromadzili w nim 2800 księży z całej okupowanej Europy. Największą grupę stanowili księża z Polski: 1800 osób. Wśród nich największą wspólnotą byli jezuici. Było ich 70. Z tych 70 zginęło 23” – powiedział ojciec profesor. Eksterminacja duchowieństwa polskiego była ściśle zaplanowana przez Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie. Chodziło o wyeliminowanie warstwy przywódczej narodu, elity intelektualnej i duchowej.

Cudownie ocaleni

Obóz w Dachau został wyzwolony 29 kwietnia 1945 roku. „Żołnierze amerykańscy kilka kilometrów od Dachau odkryli wagony z trupami więźniów. Przyśpieszyli natarcie i nie pozwolili, żeby Niemcy zabili więźniów” – powiedział o. prof. Cieślak.

Jezuici byli przekonani, że to cudowne ocalenie zawdzięczają wstawiennictwu św. Józefa. W obozie oddali mu się pod opiekę i po siedmiu dniach nowenny nastąpiło wyzwolenie. Zakonnicy zainicjowali później coroczne pielgrzymki polskiego duchowieństwa do sanktuarium św. Józefa w Kaliszu, trwające do dzisiaj.

Świadectwo o. Kozłowieckiego

Gehenna krakowskiej wspólnoty jezuitów jest dobrze znana, bo opisał ją szczegółowo o. Adam Kozłowiecki, który był w krakowskim kolegium ministrem, czyli zarządcą domu, a po wojnie – misjonarzem w Afryce, biskupem i kardynałem. Już drugiego dnia po opuszczeniu obozu zaczął spisywać wspomnienia.

„Kard. Adam Kozłowiecki jest postacią niezwykłą, ponieważ potrafił przebaczyć. Kiedy go spotykałem i rozmawiałem z nim, nigdy nie wyczułem w nim nienawiści wobec oprawców, którzy sprawili mu wielkie zło – powiedział o. Cieślak. – W swoich wspomnieniach opisał nie tylko bestialstwo władz niemieckich, ale też wszelkie przejawy dobroci i życzliwości, z jakimi się spotkał”.

Wspomnienia o. Kozłowieckiego zostały wydane pod tytułem „Ucisk i strapienie” po raz pierwszy w 1967 roku. PRL-owska cenzura usunęła z nich wszystko, co odnosiło się do komunistów, których jezuita spotkał w niemieckich obozach. W myśl panującej ideologii o komunistach można było pisać wyłącznie dobrze, a z doświadczeń autora wynikało, że często bywali oni nadzorcami niższej rangi, a szczególnie zawzięcie prześladowali księży.

„Co roku wspominamy aresztowanie krakowskich jezuitów 10 listopada 1939 r. Chodzi o to, żeby zachować ich w pamięci – ich poświęcenie, miłość i ofiarę. Mieli oni świadomość, że znaleźli się w obozach koncentracyjnych z powodu miłości Boga i bliźniego, z powodu miłości ojczyzny” – powiedział o. prof. Cieślak.