Konferencja „Ocalić człowieczeństwo” poświęcona Marianowi Kołodziejowi, więźniowi Auschwitz

O godności człowieka, pamięci o Auschwitz i niezwykłej sile sztuki, która może ocalić świadectwo tragicznych doświadczeń, rozmawiali uczestnicy sympozjum „432. Ocalić człowieczeństwo”, które odbyło się 14 listopada w Centrum św. Maksymiliana w Harmężach koło Oświęcimia, Spotkanie zorganizowano z okazji 105. rocznicy urodzin Mariana Kołodzieja, byłego więźnia Auschwitz, artysty i twórcy wystawy „Klisze pamięci. Labirynty”, prezentowanej w podziemiach miejscowego klasztoru franciszkanów.

Otwierając konferencję, gwardian klasztoru i dyrektor Centrum o. Arkadiusz Bąk OFMConv przypomniał, że wystawa Kołodzieja jest nie tylko miejscem pamięci, lecz także przestrzenią refleksji nad człowiekiem i jego postawą w sytuacji skrajnego zagrożenia. Jak poinformował, do września tego roku ekspozycję odwiedziło ponad 13 tys. osób. – „Klisze pamięci. Labirynty” byłego więźnia Mariana Kołodzieja stają się okazją do tego, aby przypominać sobie, uczyć historii, ale także uczyć o tym, że człowiek potrafi być człowiekiem nawet w takim miejscu, w takim systemie – powiedział.

Referat „Ocalić człowieczeństwo. Dar życia św. Maksymiliana Kolbego jako źródło nadziei” wygłosił o. dr Piotr Cuber OFMConv. Franciszkanin konwentualny, który przez 12 lat pracował w Harmężach, zwrócił uwagę na związek między doświadczeniem obozowym Kołodzieja a ofiarą życia św. Maksymiliana Marii Kolbego. Przypomniał, że artysta był więźniem pierwszego transportu Polaków do Auschwitz, oznaczonym numerem 432. Przez pięć lat przebywał w kolejnych obozach koncentracyjnych, a w czasie pobytu w podobozie w Świętochłowicach został skazany na śmierć za działalność na rzecz ruchu oporu. Wyzwolenia doczekał 6 maja 1945 r. w Mauthausen-Ebensee.

Prelegent podkreślił, że Kołodziej wielokrotnie zastanawiał się, dlaczego udało mu się przeżyć. Pomagały mu talent plastyczny, umiejętności zdobyte w harcerstwie, silna motywacja patriotyczna oraz solidarność współwięźniów. Szczególne znaczenie miało spotkanie z Tadeuszem Szymańskim, który zapamiętał gest podzielenia się z nim miską zupy. Później, jako pisarz w obozowym biurze, kilkakrotnie ratował Kołodzieja przed wykonaniem wyroku śmierci.

Zdaniem o. Cubera najważniejszej wskazówki dotyczącej ocalenia artysty należy jednak szukać w jego wystawie. Spośród ponad 260 prac przedstawiających doświadczenie obozowe Kołodzieja postać o. Maksymiliana pojawia się na 47. Artysta twierdził, iż był świadkiem wydarzenia z końca lipca 1941 r., kiedy Kolbe zgłosił się na śmierć za Franciszka Gajowniczka. Nie była to scena, jak zaznaczał Kołodziej, spektakularna ani filmowa. Więźniowie stojący na placu apelowym nie od razu zrozumieli, co się wydarzyło. Wieść o dobrowolnej ofierze zakonnika rozchodziła się jednak po obozie, przywracając więźniom nadzieję.

– Nagle, jak wspomina Kołodziej, w tym czarno-białym świecie pozbawionym kolorów zaświeciło światło, słońce. Wróciła nadzieja, wiara w człowieczeństwo, które zdawało się już dawno podeptane – mówił o. Cuber. Przywołał również słowa samego artysty o franciszkaninie: – Ojciec Maksymilian Kolbe był w obozie przede wszystkim człowiekiem, stuprocentowym człowiekiem. A być w obozie człowiekiem graniczyło z heroizmem.

Prelegent zakończył wystąpienie cytatem z tekstu umieszczonego na wystawie, który – jak zaznaczył – wyjaśnia znaczenie obecności postaci Kolbego w dziele Kołodzieja: „Czyn numeru 16670. Oddanie życia za współwięźnia w ziemskim piekle lagrów pomógł ocalić człowieczeństwo numerowi 432. Franciszkanin, ojciec Maksymilian, stworzył brata Mariana”.

O artystycznych źródłach „Klisz pamięci. Labiryntów” mówiła Małgorzata Abramowicz, teatrolog, która poznała Kołodzieja w 1989 r. i przez lata z nim współpracowała. W referacie „Między Michałem Aniołem a Auschwitz. Artystyczne dialogi Mariana Kołodzieja” zwróciła uwagę na spójność jego twórczości teatralnej i obozowej. Podkreśliła, że doświadczenie scenografa, jego warsztat i umiejętność budowania przestrzeni miały istotny wpływ na kształt wystawy w Harmężach.

Abramowicz zwróciła uwagę, że Kołodziej był artystą świadomie czerpiącym z europejskiego i światowego dziedzictwa sztuki. Analizował obrazy, rysunki i rzeźby, zapamiętywał ich kompozycje, symbole oraz rozwiązania plastyczne, a następnie prowadził z nimi własny dialog. W jego scenografiach pojawiały się odwołania do malarstwa religijnego, dzieł dawnych mistrzów, a także do twórczości Witkacego, Grottgera czy Malczewskiego. Te doświadczenia nie pozostały bez znaczenia, gdy po latach zaczął tworzyć „Klisze pamięci”.

– Teatr był dla Kołodzieja pasją i ucieczką, ale, jak się później okazało, także czasem przygotowania do realizacji najważniejszego dzieła życia – kontynuowała historyk teatru. Jej zdaniem wystawa w Harmężach przypomina przestrzeń teatralną: widz nie ogląda jedynie kolejnych rysunków, lecz zostaje wprowadzony w zbudowany przez artystę labirynt i staje się uczestnikiem jego opowieści.

Abramowicz wskazała na charakterystyczną dla Kołodzieja niechęć do dosłownego przedstawiania obozowej rzeczywistości. Artysta krytycznie odnosił się do prób odtwarzania Auschwitz za pomocą realistycznych dekoracji i scen przemocy. Uważał, że takie przedstawienia nie oddają istoty doświadczenia obozowego. – „Nie ufam dosłowności. Obozu nie da się opowiedzieć dosłownie” – przytoczyła jego słowa. W innym miejscu Kołodziej mówił: „Sztuka jest bezradna wobec tego, co człowiek zgotował człowiekowi”.

O pierwszych polskich więźniach Auschwitz opowiedział Andrzej Kacorzyk, zastępca dyrektora Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, kierujący Międzynarodowym Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście. Swój referat zatytułował „Kiedy Auschwitz spadł z nieba”. Jak wyjaśnił, chciał spojrzeć na początki obozu z perspektywy ludzi, którzy trafili tam w pierwszych miesiącach okupacji i nie mogli przewidzieć skali zbrodni, jaka miała się rozegrać w tym miejscu.

– W moim przekonaniu ten Auschwitz na więźniów pierwszych transportów spadł z nieba – mówił. W przeciwieństwie do sytuacji w Niemczech, gdzie przed wojną wprowadzano kolejne formy dyskryminacji i represji, w Polsce w pierwszych miesiącach okupacji nie wiedziano jeszcze, czym stanie się obóz w Oświęcimiu.

Kacorzyk przypomniał, że 14 czerwca 1940 r. z Tarnowa wyruszyło 729 więźniów, a do Auschwitz dotarło 728. Byli to w większości młodzi mężczyźni. Wśród nich znalazł się Stanisław Ryniak, pierwszy polski więzień obozu, oznaczony numerem 31. Prelegent zwrócił uwagę na proces odbierania więźniom tożsamości i zastępowania ich nazwisk numerami. Przywołał także świadectwa dotyczące pierwszych doświadczeń obozowych: konieczności posługiwania się językiem niemieckim, brutalnego traktowania i funkcjonowania systemu, w którym człowiek stawał się dla oprawców numerem.

Mówił również o ucieczce Tadeusza Wiejowskiego w lipcu 1940 r. i represjach, które spotkały więźniów po tym wydarzeniu. Zwrócił przy tym uwagę na postawę mieszkańców okolicznych miejscowości, którzy pomagali uciekinierom. W liście z 12 lipca 1940 r. komendant obozu określił miejscową ludność jako „fanatycznie polską”, wskazując, że uciekinierzy mogą liczyć na pomoc już w pierwszej napotkanej zagrodzie.

Kacorzyk wspomniał o księdzu Leonie Poeplau z diecezji chełmińskiej, przywiezionym do Auschwitz w transporcie warszawskim. Według relacji przedstawionej przez prelegenta kapłan podbiegał do więźniów potrzebujących wsparcia i udzielał im błogosławieństwa. Został za to zakatowany. – Nie ma olei, nie ma czasu na spowiedź. Dobiega i dokonuje jakiejś czynności, pewno błogosławi. Ja tego nie wiem, co tam się dokładnie działo. Wiemy natomiast, jaki był skutek – opowiadał dyrektor.

Podkreślił, że pamięć o pierwszych transportach nie jest wyłącznie przypomnieniem chronologii wydarzeń. Pozwala zobaczyć, jak obóz stopniowo zmieniał się w miejsce masowej zagłady i jak wyglądały pierwsze doświadczenia ludzi, którzy nie znali jeszcze jego przyszłego charakteru. Za symboliczne zamknięcie tego początkowego okresu uznał uruchomienie krematorium 31 sierpnia 1940 r. – Dla zrozumienia Auschwitz pamięć ta jest bezwzględnie obowiązkowa – podkreślił, przywołując słowa ocalałej Barbary Wojnarowskiej.

Ostatni referat, „Sens w labiryntach życia. Marian Kołodziej i terapeutyczna moc świadectwa”, wygłosiła dr Paulina Hornik, teolog, pedagog i logoterapeutka w trakcie szkolenia w Krakowskiej Szkole Logoterapii i Analizy Egzystencjalnej. Odwołała się do koncepcji Viktora Frankla, austriackiego psychiatry i twórcy logoterapii, według którego podstawową motywacją człowieka jest dążenie do odnalezienia sensu życia.

Hornik przypomniała jedną z najważniejszych myśli Frankla: „Człowiekowi można odebrać wszystko z wyjątkiem jednego. Ostatniej z ludzkich wolności. Wyboru własnej postawy w obliczu danych okoliczności”. W tym kontekście interpretowała doświadczenie Kołodzieja i jego powrót do wspomnień obozowych po niemal pięćdziesięciu latach milczenia.

Zwróciła uwagę, że artysta nie stworzył linearnej opowieści o swoim życiu w obozie. Zbudował labirynt obrazów, w którym wspomnienia powracają fragmentami, a widz sam musi odnaleźć drogę przez kolejne przestrzenie. W ujęciu logoterapeutycznym labirynt może oznaczać zarówno obozowe doświadczenie bezsensu, jak i próbę nadania formy traumatycznym wspomnieniom. Jest też metaforą ludzkiego życia, w którym sens nie zawsze jest od razu widoczny, ale może zostać odkryty.

Prelegentka zastrzegła, że Frankl nie gloryfikował cierpienia. Jeśli można je usunąć, należy to zrobić; samo cierpienie nie uszlachetnia automatycznie człowieka ani nie staje się samo przez się źródłem sensu. W przypadku Kołodzieja znaczenie miała nie sama krzywda, której doświadczył, lecz jego odpowiedź na nią: decyzja, by dać świadectwo i skierować je ku innym ludziom. Dzięki temu artysta nie pozostał jedynie nosicielem bolesnych wspomnień, ale stał się ich świadkiem i interpretatorem.

Hornik podkreśliła, że wystawa nie daje gotowych odpowiedzi, lecz stawia pytania, które każdy odwiedzający odnosi do własnego życia. – Każdy ma swój labirynt: żałoby, winy, niespełnionych nadziei – wskazywała, zachęcając do odczytywania dzieła Kołodzieja także jako opowieści o ludzkiej wolności, odpowiedzialności i poszukiwaniu sensu.

Marian Kołodziej (1921–2009) był artystą plastykiem i cenionym scenografem teatralnym. 14 czerwca 1940 r. trafił do KL Auschwitz w pierwszym transporcie polskich więźniów z Tarnowa i otrzymał numer 432. Przeszedł przez kilka obozów koncentracyjnych, m.in. Auschwitz, Gross-Rosen, Sachsenhausen i Mauthausen-Ebensee. Po wojnie rozwijał karierę scenografa, współpracując z teatrami w Polsce. Doświadczenia obozowe przez wiele lat pozostawały w jego twórczości tematem niewypowiedzianym. Wrócił do nich po ciężkiej chorobie, tworząc cykl prac, który stał się podstawą wystawy „Klisze pamięci. Labirynty”.

Ekspozycja znajduje się w podziemiach kościoła franciszkanów w Harmężach. Składa się z ponad 260 rysunków i kompozycji, w których artysta opowiedział o obozowej rzeczywistości, utracie godności, cierpieniu i śmierci, ale także o tych, którzy zachowali człowieczeństwo. Jedną z najważniejszych postaci tego plastycznego świadectwa jest św. Maksymilian Kolbe, którego dobrowolna ofiara za współwięźnia stała się dla Kołodzieja znakiem ocalonej nadziei.