1 Tm 5,17-20: Co jest podstawowym zadaniem prezbiterów uobecniających w Kościele i świecie Chrystusa – Kapłana?

Tekst (Biblia Tysiąclecia)

Prezbiterzy, którzy dobrze przewodniczą, niech będą uważani za godnych podwójnej czci, najbardziej ci, którzy trudzą się głoszeniem słowa i nauczaniem. 18 Mówi bowiem Pismo:
Nie zawiążesz pyska wołowi młócącemu oraz:
Godzien jest robotnik zapłaty swojej.
19 Przeciwko prezbiterowi nie przyjmuj oskarżenia, chyba że na podstawie dwu albo trzech świadków. 20 Trwających w grzechu upominaj w obecności wszystkich, żeby także i pozostali przejmowali się lękiem.

Krytyka literacka

Granice i kontekst:
• Wydzielenie granicy jednostki w wersecie 17 jest dosyć oczywiste. Autor przechodzi od tematu wdów do zagadnienia starszych – w znaczeniu prezbiterów.
• Koniec jednostki jest sprawą kontrowersyjną. Wielu badaczy traktuje całościowo fragment 17-25. W ramach tej jednostki proponowano różne zakończenia fragmentu bezpośrednio odnoszącego się do prezbiterów, kierując się różnymi kryteriami (przykładowo 17-19, 17,23). Jest to spowodowane między innymi dwuznacznością niektórych pojęć, które dopiero po szczegółowej analizie semantycznej, gramatycznej oraz odniesieniu do kontekstu pozwalają właściwie się odczytać. Tutaj przyjęto zastosowany także w Biblii Tysiąclecia podział wyróżniający jednostkę 17-20 jako odnoszącą się do prezbiterów i 21-25 jako zawierającą różne zalecenia mimo że jedno z nich, poprzedzone szczególnym wstępem i wezwaniem do braku stronniczości, odnosi się do unikania pochopnego nakładania rąk – a więc gestu, który dziś interpretujemy jako święcenia, stanowiącego podstawę ustanowienia kogoś prezbiterem. Właśnie dlatego wielu łączy te fragmenty, ujmując je w jednostkę 17-23.
• Tekst składa się z kilku zaleceń, które kieruje autor do Tymoteusza – pełniącego funkcję odpowiednią do dzisiejszego biskupa, będącego przełożonym tego Kościoła. Ze względu na temat tych pouczeń można wyróżnić mniejsze jednostki: 15-18 – kwestia wynagrodzenia prezbiterów; 19-20 – zagadnienia prawno-administracyjne opisujące sposób postępowania wobec uchybień prezbiterów. Znajdzie on później dopełnienie w kontekście fragmentu – w wersecie 21 – w nakazie braku stronniczości w rozstrzyganiu spraw.
Egzegeza:
• W tekście użyty jest grecki termin presbiteroi – czyli starsi. Ma on inne znaczenie niż w 1Tm 5,1, gdzie odnosi się po prostu do wieku. Tutaj oznacza zarządzających lub nauczających – co zwykle interpretuje się jako przełożonych gmin ustanowionych jako osoby, które sprawują funkcję będącą podstawą dzisiejszego prezbiteratu, choć urzędy kościelne dopiero się jeszcze kształtowały. Niektórzy ujmują tutaj wszystkich głoszących słowo i nauczających lub nawet zarządzających.
• Dobre przewodniczenie – niektórzy wiążą ten tekst z 1 Tm 3,4, który opisuje wymogi stawiane kandydatom na biskupów. Są oni ludźmi, którzy dobrze rządzą swoim domostwem. W tym wypadku może jednak chodzić o przewodniczenie gminie.
• Głoszenie słowa i nauczanie – podnosi się czasem, że nie muszą być tym samym; głoszenie słowa traktuje się jako pojęcie bardziej generalne, podczas gdy nauczanie ma bardziej specjalistyczny charakter, który nieraz wiążą z odpowiednikiem katechezy, która uczy poprawnej doktryny i zwalcza herezję.
• Powołanie na Pismo – zazwyczaj odnosiło się do pism Starego Testamentu. Tutaj po tym wprowadzeniu stoją dwa zdania. Pierwsze jest zaczerpnięte z Pwt 25,4. Odnosi się do praktyki, prawdopodobnie zapożyczonej z Egiptu, polegającej na młóceniu przez uwiązane bydło chodzące wkoło ziaren. Wiązanie pyska zwierzęciu, które nie pozwalało mu się pożywić ziarnem, było uważane za okrucieństwo wobec zwierzęcia i zakazane przez żydowskie prawo. W listach staje się to argumentem przytaczanym w toku argumentacji na rzecz wynagrodzenia głosicieli Bożego słowa, co widzimy także w 1 Kor 9,9n. Więcej problemów sprawia drugi fragment: „Godzien jest robotnik zapłaty swojej”. Takie stwierdzenie znajdziemy także w Łk 10,7 i Mt 10,10, a więc w Nowym Testamencie. Niektórzy przyjmują, że dowodzi to funkcjonowania już spisanej przed listem Ewangeli według św. Łukasza, którą w ten sposób uznaje się jako pismo natchnione, jednak możliwe jest także inne rozwiązanie, przyjmujące, że określenie Pismo odnosi się tylko do pierwszego zdania, drugie zaś jest przytoczonym powiedzeniem Jezusa, cytowanym także w Ewangeliach. Paweł w 1 Kor 9,14 w jasny sposób interpretuje je jako nakaz Pański, by głoszący Ewangelię żyli z głoszenia Ewangelii, czyli byli za to nagradzani.
• Dwu albo trzech świadków – odniesienie do zwyczajów, według których prawo wymagało co najmniej dwóch świadków dla poważnych oskarżeń.
• Trwających w grzechu – tekst mógłby teoretycznie odnosić się do wszystkich, nie tylko do prezbiterów, ale ze względu na kontekst, w jakim padają te słowa, tak się je odczytuje.
• Wobec wszystkich – można intepretować różnie: albo wobec całej wspólnoty, albo wobec wszystkich innych prezbiterów.

Orędzie teologiczne

Tekst ma charakter porządkowych zaleceń, jednak niesie poważne przesłanie dotyczące życia Kościoła. Porusza dwa zasadnicze tematy. Po pierwsze, zwraca doniosłość głoszenia słowa i nauczania, które należą do zadań prezbiterów – starszych. Ze względu na wypełnianą misję, jeśli wypełniają ją właściwie, są godni szczególnej czci. Wiąże się ona także z prawem do materialnego wsparcia. Jednocześnie, po drugie, ważna jest wymowa zaleceń dotyczących sytuacji potencjalnych uchybień. Tekst bierze pod uwagę z jednej strony powagę autorytetu prezbiterów, domagając się mocnego udokumentowania zarzutów poprzez świadectwo, broniąc tego autorytetu, jednocześnie jednak domaga się publicznego upominania prezbiterów trwających w grzechu. Ze względu na publiczny charakter ich posługi także upomnienie powinno być publiczne. Taka postawa służy nie tylko trosce o niego, ale także o wspólnotę, której posługuje prezbiter.

Ojcowie Kościoła

Chryzostom:
• Głoszenie naprawdę pociąga za sobą ciężką pracę. Fakt ten Paweł uczynił jasnym, gdy powiedział: „Prezbiterzy, którzy dobrze przewodniczą, niech będą uznani za godnych podwójnej czci, zwłaszcza ci, którzy trudzą się w słowie i nauczaniu”.
Wy jednak jesteście odpowiedzialni za to, czy ten trud stanie się lekki, czy ciężki. Jeśli gardzicie moimi słowami albo, choć nimi nie gardzicie, nie urzeczywistniacie ich w swoich czynach, mój trud będzie ciężki, ponieważ pracuję bezowocnie i na próżno. Jeśli jednak zwracacie uwagę i czynicie moje słowa widocznymi w swoich czynach, nie będę nawet świadomy potu, ponieważ owoc wydany przez moją pracę nie pozwoli mi odczuć uciążliwości tego trudu.
• Taki bowiem jest ostateczny cel ich nauczania: prowadzić swoich uczniów, zarówno przez to, co czynią, jak i przez to, co mówią, na drogę owego błogosławionego życia, które nakazał Chrystus. Sam przykład nie jest wystarczającym pouczeniem. I stwierdzenie to nie jest moje, lecz Zbawiciela. Mówi bowiem: „Ktokolwiek będzie czynił i nauczał, ten będzie nazwany wielkim” (homilie do Ewangelii św. Jana).
Gdyby zaś czynić znaczyło to samo, co nauczać, drugie słowo byłoby zbędne. Wystarczyłoby powiedzieć: „Ktokolwiek będzie czynił”. W rzeczywistości jednak, rozróżniając te dwie rzeczy, pokazuje, że czym innym jest przykład, a czym innym pouczenie. Jedno i drugie potrzebuje drugiego dla doskonałego zbudowania. (O kapłaństwie).
Teodor z Mopsuestii:
• Obowiązkiem prezbitera jest pełnić funkcję wspólnego ojca zarówno mężczyzn, jak i kobiet należących do zgromadzenia; ponieważ troska o obie płcie obejmuje widywanie się z kobietami i dyskretne rozmawianie z nimi, praca duszpasterska musi być wykonywana z wielką czcią.
• Ponadto obowiązek prezbiterów obejmuje sprawowanie dyscypliny pokutnej wobec grzeszników, którzy przyznali się do winy, oraz wykonywanie nadzoru tam, gdzie taka dyscyplina jest niedostateczna. Z obu tych powodów prezbiterzy są narażeni na zarzuty.
Jan Chryzostom:
• Nie wykluczaj ich, mówi, pochopnie, lecz starannie zbadaj wszystkie okoliczności. Kiedy dokładnie się o wszystkim poinformujesz, wtedy postąp surowo przeciw winowajcy, aby inni zostali ostrzeżeni. Jak bowiem czymś niewłaściwym jest potępiać pochopnie i lekkomyślnie, tak również nie karać jawnych wykroczeń oznacza otwierać drogę innym i ośmielać ich do popełniania wykroczeń…
Miłujmy więc Boga z bojaźnią… jak zawsze mówiłem, groźby piekła ukazują troskę Boga o nas nie mniej niż obietnice nieba.

Życie Kościoła

Dziś inaczej niż zwykle, zamiast katechizmu lub nauczania papieskiego, zacytujemy Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku, który określa prawa i obowiązki wiernych i duchownych odnoszące się do ich utrzymania.
• Kan. 222
§ 1. Wierni mają obowiązek zaspokoić potrzeby Kościoła, tak by posiadał środki konieczne do sprawowania kultu, prowadzenia dzieł apostolstwa i miłości, a także do godziwego utrzymania pracowników kościelnych.
• Kan. 1261
§ 2. Biskup diecezjalny powinien przypominać wiernym o obowiązku, o którym mowa w kan. 222 § 1, i w odpowiedni sposób domagać się jego wykonania.
• Kan. 281
§ 1. Duchowni, ponieważ poświęcają się posłudze kościelnej, zasługują na wynagrodzenie odpowiadające ich stanowi, z uwzględnieniem zarówno natury pełnionej funkcji, jak i warunków miejsca i czasu, tak aby mogli zaspokoić potrzeby własnego życia oraz zapewnić godziwe wynagrodzenie tym, których pomocy potrzebują.
§ 2. Należy również zatroszczyć się o to, aby korzystali z takiego zabezpieczenia społecznego, dzięki któremu można odpowiednio zaradzić ich potrzebom w razie choroby, niezdolności do pracy lub starości.
§ 3. Diakoni żonaci, którzy całkowicie oddali się kościelnej posłudze, zasługują na wynagrodzenie wystarczające na utrzymanie swoje oraz swoich rodzin; ci jednak, którzy otrzymują wynagrodzenie z racji świeckiego zawodu, który wykonują albo wykonywali, powinni z otrzymanych z tego tytułu dochodów zaspokajać potrzeby własne i swojej rodziny.
• Kan. 282
§ 2. Dobra, które duchowni otrzymują z racji wykonywania urzędu kościelnego i które pozostają po zapewnieniu sobie godziwego utrzymania oraz wypełnieniu wszystkich obowiązków własnego stanu, powinni dobrowolnie przeznaczać na dobro Kościoła i dzieła miłosierdzia.
• Kan. 1274
§ 1. W każdej diecezji powinien istnieć specjalny instytut, który gromadzi dobra lub ofiary w tym celu, aby zgodnie z kan. 281 zapewnić utrzymanie duchownym pełniącym posługę na rzecz diecezji, chyba że ich utrzymanie zostało zapewnione w inny sposób.
§ 2. Tam, gdzie zabezpieczenie społeczne duchowieństwa nie zostało jeszcze odpowiednio zorganizowane, Konferencja Episkopatu powinna zatroszczyć się o istnienie instytucji, która wystarczająco zapewni duchownym zabezpieczenie społeczne.

Kultura i sztuka

Łatwo znaleźć ryciny przedstawiające Pawła pouczającego Tymoteusza:
John Henry Dearle, “św. Paweł pouczający Tymoteusza”, ok. 1904 – projekt witraża: https://emuseum.huntington.org/objects/32175/saint-paul-instructing-timothy?ctx=76b599ed-cbcb-4887-8798-dbd5bf451ee8&idx=19&utm_source=chatgpt.com
Znacznie ciekawsze odniesienia znajdziemy w literaturze, gdzie zagadnienie trudu kapłańskiej posługi, która nie zawsze spotyka się ze wsparciem i zrozumieniem, bywa częstym motywem, a autorzy nieraz wnikają w przeżycia kapłanów zmagających się z odpowiedzialnością za właściwe wykonywanie swojej misji. Przykładowo:
• Ciekawą propozycją jest pochodzący z 1936 r. „Pamiętnik wiejskiego proboszcza” Georgesa Bernanosa (wydany także w 2017 roku po polsku). Nie idealizuje on postaci duchownych, ale ukazuje trud wierności mimo swoich braków i niezrozumienia.
• Oparty o doświadczenia poety XVII wieczny poemat George’a Herberta „Kapłaństwo” (1633) ukazuje ciężar odpowiedzialności kapłana w podjęciu się zadań posługi. Autor przeżywa w nim wręcz lęk przed pochopnym wkroczeniem na tę drogę ukazując. Utwór, choć nie jest bezpośrednim nawiązaniem do tekstu Tymoteusza, może przypominać czytelnikowi, że owa podwójna cześć i godność, która wynika z posługi, wiąże się także z wyjątkową odpowiedzialnością.

Rozważanie i aplikacje praktyczne

Kościół jest szczególną wspólnotą. Założoną kiedyś przez Chrystusa, trwającą na fundamencie apostołów. Nieustannie pragnącą w sobie odszukiwać tego ducha pierwotnej gorliwości, u podstaw której leży miłość do Chrystusa, wiara w życie wieczne i wzajemna miłość. Tylko z tej perspektywy można właściwie spoglądać na dobra materialne, widząc je jako środek do celu, a nie cel sam w sobie.
Temat finansów i utrzymania kapłanów jest bardzo wrażliwy i bardzo często trudny do podjęcia. Kościół w swojej praktyce podąża za tradycją apostolską, ukazując, że wierni są zobowiązani utrzymać prezbitera, który posługuje wśród nich. Nakłada także na biskupów obowiązek upominania się o to. Ma to dać możliwość zupełnego poświęcenia się duchownych służbie kościoła. Eksperymenty polegające na włączaniu się księży w ruchy robotnicze poprzez aktywne zaangażowanie w pracę (księża robotnicy), mające także cel misyjny, zostały odrzucone zarówno ze względów praktycznych, jak i styl życia nie licujący z kapłańską godnością, jaki mógł być jej efektem.
W związku z klimatem, jaki panuje wokół Kościoła i duchowieństwa w naszej Ojczyźnie, podejmowanie tematu uposażenia osób duchownych stało się bardzo trudne. Zdarzające się niezręczności w egzekwowaniu tego prawa, nieraz wysuwane zbyt daleko idące oczekiwania wobec wiernych przez niektórych kapłanów utrudniają to jeszcze bardziej i mogą wpływać na osłabienie wrażliwości wiernych na ten temat. Trzeba nam, zarówno kapłanom, jak i wiernym, pielęgnować więzi wspólnoty, której wyrazem jest z jednej strony poczucie odpowiedzialności i gorliwość w wypełnianiu misji głoszenia i nauczania przez kapłanów, z drugiej – poczucie odpowiedzialności wiernych, którzy mogą czerpać radość z tego, że, wspierając ich, mają udział w owocach ich misji i posługi. Z drugiej zaś strony serce kapłana nigdy nie powinno być zamknięte na potrzeby wiernych, te duchowe, jak i materialne. Także kapłanów kodeks prawa kanonicznego zachęca, by potrafili z otrzymanych dóbr dzielić się z potrzebującymi. Zbyt duża jest pokusa stałego wyciągania jednej ręki do innych, by brała, aby druga nie ćwiczyła ciągle dawania. Jest to bez wątpienia postawa, która towarzyszy wielu kapłanom, lecz nie jest ona krzykliwa. Są to akty, które dokonują się po cichu i w ukryciu. Aktem wsparcia kapłanów w ich misji jest także bez wątpienia modlitwa i dobre słowo, które nie wymagają wiele, a mogą znaczyć tak wiele.

Propozycja lektury

Leszek Misiarczyk, „Biskupi i prezbiterzy w Kościołach I i II wieku (Jerozolima, Azja Mniejsza i Grecja, Antiochia), cz. 1”, „Vox Patrum” 91 (2024), s. 435–466