Drukuj Powrót do artykułu

Rodzina chrześcijańska służy światu. 45 lat temu wydano adhortację „Familiaris consotrio”

22 listopada 2026 | 17:42 | Tomasz Królak, tk, red. efem | Warszawa Ⓒ Ⓟ

Sample Fot. Vatican News - Polski / YT (zrzut ekranu)

„Przyszłość ludzkości idzie przez rodzinę!” – napisał Jan Paweł II w zakończeniu adhortacji apostolskiej „Familiaris consortio” („Wspólnota rodzinna”). Dziś mija 45 lat od opublikowania jednego z najważniejszych i bardzo często później cytowanych dokumentów papieża Polaka. Adhortacja opublikowana 22 listopada 1981 r. stanowi przegląd wyzwań przed jakimi stają współczesne rodziny. Porusza m.in. kwestie opieki duszpasterskiej nad rodzinami, także osobami żyjącymi w sytuacjach trudnych czy też – z punktu widzenia Kościoła – nieprawidłowych. Wskazuje, że „rodzina chrześcijańska, budując Kościół w miłości, oddaje się na służbę człowiekowi i światu”.

W adhortacji papież wskazał na piękno życia według wartości, co – jak przyznał – nie jest łatwe. Wyraził też troskę o to, by osoby przeżywające w rodzinie różnorakie trudności, np. pary niesakramentalne, nie czuły się odłączone od Kościoła.

Dokument jest wszechstronną analizą tematu rodziny, uwzględniająca aspekt teologiczny, biologiczny, duszpasterski z uwzględnieniem kontekstu społecznego, kulturowego i politycznego, w którym żyją współczesne rodziny. Zdaniem George’a Weigla, najpoważniejszego biografa Karola Wojtyły, „Familiaris consortio” była ulubioną adhortacją Jana Pawła II.

Przypomnieć wszystkim zamysł Boga

Dokument jest owocem Synodu Biskupów, który odbył się w Rzymie, w dniach od 26 września do 25 października 1980 r. We wprowadzeniu do adhortacji Jan Paweł II napisał, że małżeństwo i rodzina stanowią jedno z najcenniejszych dóbr ludzkości, zaś Kościół „pragnie nieść swoją naukę i zaofiarować pomoc tym, którzy znając wartości małżeństwa i rodziny, starają się pozostać im wierni; tym, którzy w niepewności i niepokoju poszukują prawdy; i tym, którzy niesłusznie napotykają na przeszkody w realizowaniu własnej wizji rodziny”.

Papież stwierdził też, że w obecnym momencie historycznym rodzina jest przedmiotem ataków ze strony licznych sił, które chciałyby ją zniszczyć lub przynajmniej zniekształcić. „W tej sytuacji – czytamy – Kościół czuje silniej swoje posłannictwo głoszenia wszystkim zamysłu Bożego dotyczącego małżeństwa i rodziny, by przyczynić się do odnowy społeczeństwa i Ludu Bożego”.

Kształtować sumienie w dobie zamętu

Dokument składa się z czterech części. W pierwszej zatytułowanej „Blaski i cienie rodziny w dobie obecnej” papież wymienia niepokojące objawy degradacji niektórych podstawowych wartości: „błędne pojmowanie w teorii i praktyce niezależności małżonków we wzajemnych odniesieniach; duży zamęt w pojmowaniu autorytetu rodziców i dzieci; praktyczne trudności, na które często napotyka rodzina w przekazywaniu wartości; stale wzrastająca liczba rozwodów, plaga przerywania ciąży, coraz częstsze uciekanie się do sterylizacji; faktyczne utrwalanie się mentalności przeciwnej poczęciu nowego życia”.

Papież wyraził niepokój takimi zjawiskami jak szerzenie się rozwodów i tworzenie nowych związków także wśród wierzących; zawieranie jedynie cywilnych kontraktów małżeńskich, przyjmowanie sakramentu małżeństwa bez żywej wiary czy odrzucanie norm moralnych, które regulują współżycie małżeńskie i nadają mu ludzki i chrześcijański wymiar.

W tej sytuacji – zdaniem Jana Pawła II – pierwszoplanowym zadaniem Kościoła jest „kształtowanie sumienia moralnego, które uzdalnia każdego człowieka do osądzania i do rozpoznania właściwych sposobów urzeczywistniania siebie wedle swej pierwotnej prawdy”.

Dziecko – żywe odbicie miłości małżeńskiej

W części drugiej „Zamysł Boży względem małżeństwa i rodziny” papież pisze, że miłość obejmuje również ciało ludzkie, a ciało uczestniczy w miłości duchowej oraz, że objawienie chrześcijańskie zna dwa właściwe sposoby urzeczywistnienia powołania osoby ludzkiej do miłości: małżeństwo i dziewictwo.

Następnie Jan Paweł II tłumaczy, że płciowość, poprzez którą mężczyzna i kobieta oddają się sobie wzajemnie we właściwych i wyłącznych aktach małżeńskich, nie jest bynajmniej zjawiskiem czysto biologicznym, lecz dotyczy samej wewnętrznej istoty osoby ludzkiej jako takiej: „Urzeczywistnia się ona w sposób prawdziwie ludzki tylko wtedy, gdy stanowi integralną część miłości, którą mężczyzna i kobieta wiążą się z sobą aż do śmierci”.

Papież wskazuje, że dziecko jest najcenniejszym darem małżeństwa i stanowi żywe odbicie miłości małżonków, „trwały znak jedności małżeńskiej oraz żywą i nierozłączną syntezę ojcostwa i macierzyństwa”.

Jednocześnie podkreśla, że także wówczas, kiedy zrodzenie potomstwa nie jest możliwe, życie małżeńskie nie traci swojej wartości. „Niepłodność fizyczna może bowiem dostarczyć małżonkom sposobności do innej, ważnej służby na rzecz życia osoby ludzkiej, jak na przykład adopcja, różne formy pracy wychowawczej, niesienie pomocy innym rodzinom czy dzieciom ubogim lub upośledzonym” – czytamy w adhortacji.

Rodzina chrześcijańska służy światu

W części trzeciej zatytułowanej „Zadania rodziny chrześcijańskiej” papież wskazuje na cztery zasadnicze powinności: tworzenie wspólnoty osób, służbę życiu, udział w rozwoju społeczeństwa oraz uczestnictwo w życiu i posłannictwie Kościoła. Obszernie rozwija każdy z tych aspektów i zwraca uwagę, że miłość sięga dalej, aniżeli tylko do własnych braci w wierze: „’Każdy człowiek jest moim bratem’”, ponieważ w każdym, a nade wszystko w ubogim, słabym, cierpiącym i niesprawiedliwie traktowanym, miłość umie dostrzec oblicze Chrystusa i brata, którego ma kochać i któremu ma służyć.”.

W zakończeniu tego rozdziału papież zwraca uwagę, że „Rodzina chrześcijańska, budując Kościół w miłości, oddaje się na służbę człowiekowi i światu”.

Towarzyszenie, także w przypadkach trudnych

W czwartej części adhortacji zatytułowanej „Duszpasterstwo rodzin: etapy, organizacja pracownicy i okoliczności” papież omawia różne formy duszpasterstwa rodzin wskazując na zadanie towarzyszenia Kościoła rodzinom, począwszy od przygotowania narzeczonych do zawarcia małżeństwa.

Jednocześnie przyznaje, że wiara osób proszących o ślub kościelny może mieć różny poziom i pierwszym obowiązkiem pasterzy jest dopomóc w jej odkryciu, umocnieniu i doprowadzeniu do dojrzałości. „Muszą oni także rozumieć racje, które skłaniają Kościół, że dopuszcza do obrzędu także tych, których usposobienie nie jest doskonałe” – czytamy w dokumencie.

Adhortacja obszernie podejmuje też temat „duszpasterstwa rodzin w przypadkach trudnych” oraz wobec niektórych sytuacji nieprawidłowych, omawiając wśród nich m.in. małżeństwo na próbę, wolne związki czy sytuacje katolików złączonych tylko ślubem cywilnym czy rozwiedzionych, którzy zawarli nowy związek.

I tak np. wobec osób żyjących w wolnych związkach – co, jak zaznaczył Jan Paweł II zdarza się coraz częściej – zadaniem duszpasterzy powinno być „cierpliwe oświecanie i pełne miłości upominanie” oraz staranie o to, żeby „chrześcijańskie świadectwo rodzinne ułatwić im drogę do uregulowania sytuacji”. Odnosząc się do katolików żyjących wyłącznie po ślubie cywilnym papież stwierdził, że opieka duszpasterska powinna zmierzać „do uświadomienia konieczności harmonii pomiędzy życiem a wyznawaną wiarą i uczynienia wszystkiego co możliwe, ażeby doprowadzić te osoby do uregulowania ich sytuacji wedle zasad chrześcijańskich”. Papież zaznaczył także, iż codzienne doświadczenie pokazuje, niestety, że ten, kto wnosi sprawę o rozwód, zamierza wejść w ponowny związek, oczywiście bez katolickiego ślubu kościelnego. Zalecił przy tym duszpasterzom, że miłość prawdy nakłada na nich obowiązek właściwego rozeznania każdej z takich sytuacji. „Zachodzi bowiem różnica pomiędzy tymi, którzy szczerze usiłowali ocalić pierwsze małżeństwo i zostali całkiem niesprawiedliwie porzuceni, a tymi, którzy z własnej, ciężkiej winy zniszczyli ważne kanonicznie małżeństwo” – doprecyzował Jan Paweł II. Zapewnił też, że „Kościół z ufnością wierzy, że ci nawet, którzy oddalili się od przykazania pańskiego i do tej pory żyją w takim stanie, mogą otrzymać od Boga łaskę nawrócenia i zbawienia, jeżeli wytrwają w modlitwie, pokucie i miłości”.

„Przyszłość ludzkości idzie poprzez rodzinę! – napisał papież w zakończeniu adhortacji. – Jest zatem rzeczą nieodzowną i naglącą, aby każdy człowiek dobrej woli zaangażował się w sprawę ratowania i popierania wartości i potrzeb rodziny”.

Miłość, małżeństwo, rodzina – „wielki temat” Karola Wojtyły

Trzeba zaznaczyć, że adhortacje o rodzinie pisał papież, który miał za sobą wieloletnią praktykę duszpasterską i naukową w tej dziedzinie. Niedługo po wyborze na papieża wyznał: „Miłość ludzka: narzeczeńska, małżeńska, rodzicielska stała się w związku z całym doświadczeniem mojego życia – naprzód wyboru własnej drogi, a potem towarzyszeniu ludziom, którzy wybierali drogę inną – szczególnym przedmiotem mojej refleksji […]. Jest to wielki temat, którym poniekąd nie przestaję się zajmować”. Powiedział też: „Jako kapłan i duszpasterz byłem zawsze szczególnie blisko związany z ludźmi młodymi, chłopcami i dziewczętami, którzy wzajemnie znajdowali siebie, dokonywali wyboru, zakładali rodziny. Błogosławiłem ich małżeństwa, ale przedtem starałem się ich do tego wielkiego sakramentu przygotować”.

Kiedy kard. Wojtyła przybywał do Rzymu na konklawe, które w sierpniu 1978 r. wybierało następcę Pawła VI, miał ze sobą teksty, w których rozwijał i pogłębiał refleksję o ludzkiej miłości. Stały się one częścią ogromnego cyklu 130 katechez, które papież wygłaszał na audiencjach generalnych co tydzień przez pięć lat. Jego wizji miłości i seksualności nadano słynne dziś miano „teologii ciała”. Zbiór katechez, w których ją wyłożył wydano w czterech tomach pt. „Mężczyzną i niewiastą stworzył ich”. Jest to wielowątkowa refleksja nad tajemnicą bycia mężczyzną i kobietą, nad miłością, małżeństwem, rodzicielstwem i powoływaniem nowego życia. Powracają tu echa książki Karola Wojtyły „Miłość i odpowiedzialność” (choćby w przywoływaniu kategorii „prawa daru”).

Jan Paweł II wielokrotnie podejmował swój „wielki temat”, który pochłaniał go od czasów wczesnego kapłaństwa. Swego rodzaju uzupełnieniem adhortacji „Familiaris consortio” była opublikowana dwa lata później Karta Praw Rodziny – dokument skierowany głównie do rządzących. Papież surowo odrzucał taką pomoc gospodarczą państw bogatych, której warunkiem jest wprowadzanie narzucanych programów kontroli urodzin, co najczęściej równało się propagowaniu aborcji. Ponadto jako pierwszy papież ogłosił specjalny „List do rodzin” (2 lutego 1994 r.), w którym napisał m.in. o walce „cywilizacji miłości” i „cywilizacji śmierci”. Jest to także wielki głos w obronie rodziny w imię radości i piękna, którym emanuje, gdy może rozwijać się w miłości. Jest także autorem „Listu do dzieci” całego świata (13 grudnia 1994 r.). Papież wspomina tam własne dzieciństwo, przywołuje pamięć o dzieciach, które były szczególnymi świadkami Ewangelii i prosi najmłodszych o modlitwę w intencji pokoju.

Papież zdawał sobie sprawę z dość powszechnej kontestacji, z jaką spotykała się w świecie nauka Kościoła o małżeństwie i „odpowiedzialnym rodzicielstwie”. Dlatego wdzięczny był duszpasterzom, uczonym, teologom, filozofom, pisarzom i publicystom, „którzy w tej problematyce nie ulegają panującemu cywilizacyjnemu konformizmowi i gotowi są ‘płynąć pod prąd’”. „Dziękuję wszystkim w imieniu Kościoła!” – napisał w „Liście do rodzin”.

Powrót do źródeł, nie konserwatyzm

George Weigel, biograf Jana Pawła II nazwał papieskie katechezy o miłości małżeńskiej jedną z najśmielszych od stuleci redefinicji teologii katolickiej. Jego zdaniem doniosłość przemyśleń zawartych w papieskich katechezach o istocie relacji pomiędzy mężczyzną a kobietą czyni z tego zbioru prawdziwą „bombę zegarową”, którą Kościół będzie musiał przemyśleć w kolejnych dziesięcioleciach XXI w. Polemizując z pojawiającą się podczas pontyfikatu papieża Wojtyły tezą mediów o jego „restrykcyjnej” postawie wobec seksualności, Weigel napisał: „Oskarżenie o manicheizm lub o deprecjację ludzkiej seksualności jest sprzeczne z innowacyjną teologią ciała głoszoną przez Jana Pawła II, który twierdzi, że nasza seksualność jest czymś znacznie donioślejszym, niż to sobie wyobraża rewolucja seksualna”.

Z kolei Teolog Domu Papieskiego, dominikanin o. Georges Cottier pytany przez dziennikarzy o to dlaczego w odniesieniu do kwestii seksualności, prokreacji i rodziny Jan Paweł II jest konserwatystą, odparł: „Słownictwo polityczne jest w odniesieniu do tego nauczania całkowicie nieadekwatne. Ustawę dopuszczającą adopcję dziecka przez parę homoseksualistów uważa się za przejaw postępu. Ale to jest głupota! Z punktu widzenia dobra dziecka jest to nieporozumienie i nie ma tu żadnego postępu! Papież proponuje bardzo piękną ideę rodziny, przypomina nam plan Boga wobec człowieka. Nie ma nic konserwatywnego w powrocie do źródeł”.

Drogi Czytelniku,
cieszymy się, że odwiedzasz nasz portal. Jesteśmy tu dla Ciebie!
Każdego dnia publikujemy najważniejsze informacje z życia Kościoła w Polsce i na świecie. Jednak bez Twojej pomocy sprostanie temu zadaniu będzie coraz trudniejsze.
Dlatego prosimy Cię o wsparcie portalu eKAI.pl za pośrednictwem serwisu Patronite.
Dzięki Tobie będziemy mogli realizować naszą misję. Więcej informacji znajdziesz tutaj.
Wersja do druku
Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Możesz określić warunki przechowywania cookies na Twoim urządzeniu za pomocą ustawień przeglądarki internetowej.
Administratorem danych osobowych użytkowników Serwisu jest Katolicka Agencja Informacyjna sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie (KAI). Dane osobowe przetwarzamy m.in. w celu wykonania umowy pomiędzy KAI a użytkownikiem Serwisu, wypełnienia obowiązków prawnych ciążących na Administratorze, a także w celach kontaktowych i marketingowych. Masz prawo dostępu do treści swoich danych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, wniesienia sprzeciwu, a także prawo do przenoszenia danych. Szczegóły w naszej Polityce prywatności.