Abp Gądecki: kard. Edmund Dalbor był osobowością wybitną

„Czas końca zaborów i odzyskania przez Polskę niepodległości domagał pojawienia się osobowości wybitnej, jaką był prymas Polski Edmund Dalbor. Patrzył on na Polskę nie tylko z perspektywy archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, ale znacznie szerzej” – mówił abp Stanisław Gądecki, który przewodniczył w poznańskiej katedrze Mszy św. z okazji 100-lecia śmierci kard. Edmunda Dalbora, arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego, pierwszego prymasa odrodzonej Polski.

W homilii arcybiskup, przypominając biografię kard. Edmunda Dalbora, zwrócił uwagę na czas jego posługi, który przypadł na przełomowe wydarzenia dla Polski. „Przyszło mu pełnić urząd arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego w przełomowych dla Polski czasach. Po 123 latach zaborów Polska odzyskała niepodległość i powróciła na mapę Europy. Kard. Dalbor dobrze rozumiał wagę tego wydarzenia i z powierzonych mu zadań wywiązał się wzorowo” – podkreślił abp Gądecki.

Zaznaczył, że urząd arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego, arcybiskup sprawował przez 11 lat i w tym okresie podjął wiele ważnych decyzji oraz zadań. „Pomógł powrócić zakonom, które w okresie zaborów zostały wypędzone z Wielkopolski, przyczynił się m.in. do powrotu benedyktynów do opactwa lubińskiego po kasacie. Założył w Poznaniu Katolicką Szkołę Społeczną” – zauważył arcybiskup. Zwrócił uwagę na zaangażowanie kard. Dalbora w rozwój archidiecezji poznańskiej, w której erygował 45 nowych parafii, a w gnieźnieńskiej – 22. Podkreślił, że doceniał on wagę i znaczenie badań naukowych piśmienniczego dziedzictwa Kościoła wielkopolskiego, dlatego też w 1925 r., w przebudowanej Akademii Lubrańskiego, powołał pierwsze w Polsce kościelne Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu.

Pierwszy prymas odrodzonej Polski stawiał na pierwszym miejscu wymogi duszpasterskie. Zainicjował powstanie Ligi Katolickiej, będącej prekursorem późniejszej Akcji Katolickiej. Ponadto „propagował rekolekcje dla świeckich i szerzył kult Najświętszego Serca Jezusowego. Ostrzegał przed zagrożeniami dla formacji młodzieży ze strony stowarzyszeń zagranicznych, instalowanych w Polsce”.

Kard. Dalbor troszczył się również o życie duchowe kapłanów oraz o ich rozwój intelektualny. Abp Gądecki przypomniał, że prymas polecił zorganizować Sodalicję Kapłanów, a w trosce o lepsze wykształcenie kleryków rozbudował seminarium duchowne w Gnieźnie oraz urządził dwuletnie studium filozoficzne w Gnieźnie i czteroletnie studium teologiczne w Poznaniu. „Zabiegał w Rzymie o utworzenie Wydziału Teologicznego na powstałym w 1919 roku Uniwersytecie Poznańskim, co ostatecznie jednak nie doszło do skutku” – mówił arcybiskup.

Zaznaczył, że kard. Dalbor czuł się odpowiedzialny za ułożenie relacji między Kościołem a państwem. Dbał o dobre relacje z rządzącymi, ale nie angażował się w politykę i do tego samego zachęcał duchownych. Abp Gądecki podkreślił, że najważniejszym osiągnięciem pierwszego prymasa odrodzonej Polski był polski Konkordat, który wszedł w życie 2 sierpnia 1925 r. „Konkordat dał Kościołowi w Polsce wolność jurysdykcyjną i majątkową. Episkopat mógł odtąd bez przeszkód kontaktować się ze Stolicą Apostolską, z duchownymi i wiernymi. W Watykanie powołano ambasadora polskiego, a w Warszawie nuncjaturę I klasy. Duchowni byli wolni od służby wojskowej. Kościoły, kaplice i cmentarze zachowywały swoją nienaruszalność. Nauka religii była obowiązkowa w szkołach podstawowych i średnich. W wojsku zostali ustanowieni kapelani. W niedziele i święta obowiązywała modlitwa o pomyślność Rzeczpospolitej i prezydenta” – mówił abp Gądecki.

Charakteryzując postać prymasa, arcybiskup podkreślił, że był on człowiekiem bardzo delikatnym i umiejącym przyjąć upokorzenia. „Duch legalizmu, w jakim się formował, nie przysłaniał mu potrzeb Kościoła, owszem wzmagał jego gorliwość i ofiarną służbę. Było w nim coś niesłychanie czystego, ewangeliczna skromność i apostolska żarliwość”.

Abp Gądecki przypomniał też słowa bp. Stanisława Adamskiego, przyjaciela kard. Dalbora, które wygłosił on na pogrzebie prymasa Polski: „Zmartwychwstanie Polski w życiu kardynała najgłębszą było radością, spełnieniem najserdeczniejszych pragnień, nagrodą za wszelkie trudy i cierpienia”.

Kard. Edmund Dalbor urodził się 30 października 1869 roku w Ostrowie Wielkopolskim. Po ukończeniu nauki w miejscowym gimnazjum wstąpił do seminarium duchownego w Poznaniu. W 1892 roku skierowano go na studia teologiczne do Rzymu, gdzie rok później otrzymał święcenia kapłańskie. W 1894 roku obronił doktorat z prawa kanonicznego.

Po powrocie do Wielkopolski został wikariuszem w kościele pw. św. Marcina, prowadził też wykłady z prawa kanonicznego i teologii moralnej w poznańskim seminarium. W wieku zaledwie 32 lat został kanonikiem kapituły katedralnej, cenzorem ksiąg religijnych, a kilka lat później wikariuszem generalnym archidiecezji poznańskiej. Po śmierci abp. Likowskiego w 1915 roku papież Benedykt XV mianował ks. Edmunda Dalbora arcybiskupem poznańskim i gnieźnieńskim. Uroczysty ingres do katedry poznańskiej odbył się 30 września 1915 roku.

Jako metropolita gnieźnieński i poznański arcybiskup Dalbor był bardzo aktywny. Wspierał organizowanie stowarzyszeń kościelnych, organizował pomoc charytatywną dla ofiar wojny nie tylko na terenie swojej diecezji, ale także dla mieszkańców Królestwa Polskiego. Jego zaangażowanie w niesienie pomocy potrzebującym przyniosło mu przydomek „wielkiego jałmużnika całej Polski”. Działalność charytatywną kontynuował także w odrodzonej Rzeczpospolitej, zwłaszcza w czasie wojny polsko-bolszewickiej, gdy organizował pomoc dla ludności Kresów wschodnich.

Kard. Edmund Dalbor zmarł w Poznaniu 13 lutego 1926 roku. Zgodnie ze swoją wolą został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej, gdzie w 1938 roku odsłonięto także jego pomnik.