Biennale Sztuki w Wenecji: św. Hildegarda z Bingen łączy również dzisiaj

61. Biennale Sztuki w Wenecji rozpocznie się 9 maja. Również Stolica Apostolska ponownie bierze w niej udział z własnym pawilonem, poświęconym św. Hildegardzie z Bingen. Współkurator Hans Ulrich Obrist podkreśla w wywiadzie dla Vatican News, że święta, znana m.in. jako Doktor Kościoła, zielarka i kompozytorka, również dzisiaj łączy różne dyscypliny i ludzi.

„W dzisiejszych czasach, gdy jest tak wiele podziałów, tak wiele rozłamów, tak wiele wojen, ważne jest dla nas, aby na nowo zdefiniować wspólnotę. Musimy łączyć ludzi, musimy łączyć dyscypliny, musimy łączyć dziedziny. Dzisiaj chodzi o to, by tworzyć konstelacje. I wierzę, że możemy się tego nauczyć od Hildegardy” – podkreśla Obrist różnorodność Hildegardy z Bingen, która łączyła na przykład medycynę naturalną ze swoimi wizjami, była kompozytorką i pisarką, a poprzez swoje listy „w zasadzie podtrzymywała globalną rozmowę, przekraczającą granice w XII wieku”. Święta jest „naprawdę wzorcem– sposób, w jaki tworzy ona swego rodzaju wspólnotę, jedność ze środowiskiem”.

Hildegarda aktualna i popularna wśród młodzieży

Kurator zwraca uwagę, że nie chodzi tu bynajmniej o oddzielenie natury od człowieka, lecz o ich współistnienie. „I właśnie to, moim zdaniem, jest powodem, dla którego tak wielu młodych ludzi interesuje się obecnie Hildegardą z Bingen, zwłaszcza w dobie katastrof ekologicznych. Musimy łączyć ludzi, musimy łączyć dyscypliny, musimy łączyć dziedziny. Dzisiaj chodzi o to, by tworzyć konstelacje. I wierzę, że możemy się tego nauczyć od Hildegardy” – uważa Obrist.

Odwiedzający pawilon Stolicy Apostolskiej mogą spotkać św. Hildegardę z Bingen w wyjątkowym miejscu: mianowicie w ogrodzie klasztornym. W tak zwanym „Giardino Mistico”, pielęgnowanym przez wspólnotę karmelitów bosych, pierwsza część pawilonu we współpracy z Soundwalk Collective prezentuje nowe utwory muzyczne 20 współczesnych kompozytorów, poetów i artystów. W swoich dziełach przetworzyli oni pieśni, pisma i wizjonerskie obrazy św. Hildegardy z Bingen za pomocą głosu, instrumentów, a także ciszy.

Przeżycie w mistycznym ogrodzie klasztornym

„Chodzi o to, aby poprzez wystawy tworzyć zaskakujące doświadczenia, aby ludzie mogli czasem oglądać sztukę tam, gdzie najmniej się tego spodziewają. I to było dla nas bardzo ważne, również w przypadku tego projektu, aby mógł on w jakiś sposób mieć miejsce w ogrodzie. I aby ten ogród nie był może aż tak znany, aby ludzie mogli go odkryć, aby wyruszyli na poszukiwanie. Odwiedziliśmy ten cudowny ogród w Wenecji. W tym otoczeniu – dworzec, vaporetto, turyści, niesamowity hałas – nagle pojawiła się ta oaza. Byliśmy tym całkowicie zachwyceni. Nie można jednak po prostu tak nagle zainstalować tam rzeźb i obiektów, to byłoby niewłaściwe. Wtedy pomyśleliśmy, że może ma to coś wspólnego z dźwiękiem”, opowiada szwajcarski kurator, wyjaśniając, jak do wyboru ogrodu klasztornego jako miejsca instalacji dźwiękowej doszło.

Ograniczona liczba zwiedzających

Około 200 do 280 zwiedzających Biennale dziennie będzie mogło wejść do ogrodu w słuchawkach po wcześniejszej rejestracji. Tam będą mogli podziwiać instalację dźwiękową, w której ponad 20 dzieł sztuki ukazuje św. Hildegardę poprzez dźwięk – „inspirując się muzyką Hildegardy, tworząc nową muzykę”. Podróż trwa dalej przez ogród klasztorny, a zwiedzający dosłownie „doświadczają” różnorodnych dzieł. „W tym sensie jest to również niematerialna wystawa zbiorowa. Ale prace są zakorzenione w tym miejscu” – wyjaśnia Obrist.

W drugiej lokalizacji Pawilonu Watykańskiego, w kompleksie Santa Maria Ausiliatrice w Castello, można oglądać ostatnie dzieło zmarłego w tym roku niemieckiego pisarza i filmowca Alexandra Kluge (1932–2026). Stworzył on monumentalną instalację filmów i obrazów dla pawilonu, obejmującą dwanaście stanowisk i trzy pomieszczenia. Kluge wymyślił również tytuł pawilonu: „Ucho jest okiem duszy”. „Alexander nadał nam ten tytuł i powiedział, że skupienie się na dźwięku jest bardzo ważne. Napisał na kartce papieru: `Ucho jest okiem duszy`. Nadal mam tę kartkę” – wyznaje. Artysta stworzył również „naprawdę ważne dzieło” swoją ostatnią pracą. „Zawsze chciał pracować nad Hildegardą. I to dzieło, niestety, stało się jego ostatnim” – powiedział Obrist. Kontynuował pracę nad nią aż do ostatnich dni swojego życia.

Wyjście poza kulturę eventową

Castello jest znaczące nie tylko ze względu na prace Alexandra Kluge. Kurator podkreśla, że miejsce to symbolizuje również zrównoważony rozwój, który „wykracza poza kulturę eventową”. W tym kontekście Pawilon Watykański, pierwotnie przeznaczony na międzynarodową wystawę architektury „Opera Aperta” (Dzieło Otwarte) w 2025 roku, został ponownie wykorzystany na potrzeby tegorocznego Biennale.

„Staramy się ograniczyć transport. Organizujemy wystawy, na których dzieła sztuki nie muszą być przewożone samolotami na cały świat. To było dla mnie ważne od lat. Ale tutaj możemy pójść o krok dalej, na wyższy poziom, po prostu zostawiając pawilon w spokoju. Pomyślałem, że wspaniale byłoby nadal korzystać z tego pawilonu, tego przeznaczonego na `Opera aperta` – `Dzieło otwarte`. A to z kolei wiąże się z tematem Hildegardy” – wyjaśnia Obrist.

Współpraca z Watykanem: Wielki zaszczyt

Szwajcarski kurator uważa współpracę ze Stolicą Apostolską za wielki zaszczyt. Już pierwsze spotkanie z odpowiedzialnym za kulturę kardynałem José Tolentino de Mendonçą, prefektem Dykasterii ds. Kultury i Edukacji, który sam jest poetą, wywarło na nim ogromne wrażenie: „To naprawdę rzadkość, aby minister kultury, osoba odpowiedzialna za kulturę w danym kraju, był jednocześnie wielkim poetą i miał prawdziwą wizję. Niestety, to bardzo rzadkie w dzisiejszym świecie. Uważam, że potrzebujemy więcej poetów w ministerstwach kultury. Czytałem również jego tomiki poezji. To wielki zaszczyt pracować z nim, a także wspaniały dialog”.

Kuratorami Pawilonu Stolicy Apostolskiej są Hans Ulrich Obrist i Ben Vickers.