Czym jest tożsamość narodowa? Prezentacja raportu Zespołu Badawczego UKSW

W ramach cyklu spotkań #poSąsiedzku, odbywających się w Mt 5,14 | Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego w Warszawie, w niedzielę 8 listopada o godz. 13 zostanie zaprezentowany raport „Osoba i naród. Perspektywa Jana Pawła II”, przygotowany przez Zespół Badawczy Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Wstęp wolny.

Raport jest drugim etapem projektu, po badaniach jakościowych i badaniu Internetu prezentowanych w 2025 r. W aktualnej części badań zrealizowanych przez CBOS na ogólnopolskiej próbie 1731 dorosłych Polaków (badania CAWI), Zespół Badawczy UKSW (profesorowie UKSW: Rafał Wiśniewski – kierownik projektu, Dominika Żukowska-Gardzińska, Michał Gierycz, ks. Wojciech Kluj OMI, o. Tomasz Szyszka SVD oraz ks. prof. Jarosław Różański OMI i dr Marcin Zarzecki) analizował zagadnienia tożsamości narodowej i miejsca Jana Pawła II wśród autorytetów Polaków.

– Badania pokazują, że dla większości Polaków tożsamość jest silnie związana z kulturą narodową, wspólnym językiem, tradycją, historią. Wciąż najważniejszymi wartościami są rodzina, wolność, patriotyzm i religia – powiedział Rafał Wiśniewski, profesor UKSW, kierownik projektu, w ramach którego odbyło się badanie. – Dlatego świadomość społecznego rozumienia tożsamości pomaga lepiej rozumieć własne miejsce we wspólnocie i mechanizmy budowania więzi społecznych – podsumował.

– Jednocześnie wyniki wskazują, że współczesny człowiek, funkcjonujący w warunkach pluralizmu kulturowego i dynamicznych przemian społecznych, szuka refleksji nad własną tożsamością, a osoba Jana Pawła II w pewnym sensie łączy Polaków ponad podziałami światopoglądowymi: podzielają ją zarówno osoby wierzące i praktykujące, jak i niewierzący i niepraktykujący – powiedziała profesor UKSW Dominika Żukowska-Gardzińska z Mt 5,14 | Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego).

Zdecydowana większość Polaków czuje się związana z polską kulturą, ceni tradycję i historię. Zaangażowanie w praktyczne poznawanie dziedzictwa narodowego deklaruje jednak mniej niż połowa respondentów. Jako instytucje predestynowane do przekazywania kultury kolejnym pokoleniom Polacy postrzegają przede wszystkim rodzinę i szkołę. Najważniejsze wartości w życiu Polaków to zdrowie, bezpieczeństwo, rodzina i wolność.

Trzy czwarte badanych ma poczucie, że polska kultura określa ich tożsamość. Zdecydowana większość dostrzega wartości, które są typowe dla polskiej wspólnoty narodowej, a wśród nich wymieniane są przede wszystkim wiara i religia oraz patriotyzm. W ocenie społecznej naród to przede wszystkim wspólnota kulturowa, a głównym czynnikiem o charakterze narodotwórczym jest wspólny język.

Ogromna większość badanych identyfikuje się z polską wspólnotą narodową i odczuwa dumę z polskiej tradycji, kultury i dziedzictwa narodowego. Sens życia upatrywany jest jednak gdzie indziej – przede wszystkim w szczęściu rodzinnym, miłości oraz znalezieniu swojego miejsca w społeczeństwie i poczuciu bycia przydatnym. Najmniej istotną z tej perspektywy jest wiara w jakąś wielką ideę (stosunkowo nisko w tej hierarchii lokuje się także wiara religijna).

Zdaniem większości badanych polska kultura wzmacnia pozycję naszego kraju i powinna być priorytetem polityki państwowej. Osoby, które dostrzegają zagrożenia dla polskiej tożsamości kulturowej, najczęściej uznają za nie migracje i wielokulturowość oraz utratę zainteresowania tradycją w młodym pokoleniu. Wśród Polaków dominuje pogląd o potrzebie ochrony własnej tradycji, kultury i dziedzictwa narodowego.

Jan Paweł II jest niekwestionowanym liderem rankingu osobistych autorytetów Polaków – w pytaniu otwartym wymienił go w tym kontekście więcej niż co czwarty respondent (28,5), podczas gdy kolejne postaci uzyskały od 8,3 proc. do 6,6 proc. wskazań. Co piąty badany nie potrafił wskazać żadnego autorytetu lub uznał, że takiej osoby nie ma. Niemal dwukrotnie więcej osób (49,4 proc.) wyraża pogląd, że Jan Paweł II jest autorytetem dla mieszkańców innych państw poza Polską – przed Lechem Wałęsą (26,9 proc.), Marią Skłodowską-Curie (12,9 proc.), Robertem Lewandowskim (9,6 proc.), Fryderykiem Chopinem (9,2 proc.) i Tadeuszem Kościuszką (9,1 proc.). Tym samym papież Jan Paweł II postrzegany jest przez Polaków jako najbardziej szanowany i znany za granicą rodak.

Za ważny autorytet moralny uznaje Jana Pawła II 59,8 proc. Polaków (35,3 proc. zdecydowanie), przeciwnego zdania jest 23,5 proc., a 16,7 proc. nie ma wyrobionej opinii. Osoby ceniące papieża najczęściej wskazują jako powód jego umiejętność dotarcia do ludzi młodych (75,3 proc.), pielgrzymowanie i nauczanie na całym świecie (63,4 proc.) oraz rolę w obaleniu komunizmu (57,1 proc.). Trzy czwarte badanych rozmawiało o papieżu z rodziną lub znajomymi (78,2 proc.) bądź obejrzało film o nim (75,6 proc.), ponad 60 proc. słuchało lub czytało jego homilie, a niemal co trzeci (32 proc.) uczestniczył w pielgrzymkach papieskich do Polski. Książkę napisaną przez Jana Pawła II przeczytał jednak tylko co piąty badany.

Zdecydowana większość Polaków nie ma wątpliwości w kwestii znaczenia i roli pontyfikatu Jana Pawła II dla Polski: niemal powszechny jest pogląd o jego wpływie na historię naszego kraju (88,5 proc.), zdecydowana większość zgadza się, że Jan Paweł II i jego nauczanie są częścią polskiej kultury oraz że przyczynił się do obalenia komunizmu w Polsce i na świecie (72,5 proc.). Opinia o znaczącej roli Jana Pawła II dla polskiej historii i kultury w pewnym sensie łączy Polaków ponad podziałami światopoglądowymi: podzielają ją zarówno osoby wierzące i praktykujące, jak i niewierzący i niepraktykujący – wpływ pontyfikatu na historię Polski uznaje 74,7 proc. osób niewierzących oraz 77,4 proc. najmłodszych badanych w wieku 18–24 lata.

Ze stanowiskiem Jana Pawła II w kwestii ochrony życia od poczęcia do naturalnej śmierci identyfikuje się niespełna połowa dorosłych Polaków (47,8 proc.). Sprzeciw wobec tej postawy deklaruje blisko co trzeci respondent (31,1 proc.), a co piąty (21,1 proc.) nie ma w tej kwestii sprecyzowanego zdania. Normę tę akceptuje 81,3 proc. osób praktykujących co tydzień i 14,2 proc. niepraktykujących.

Ponad jedna piąta badanych pamięta papieża i szanuje go jako postać historyczną, ale nie przyjmuje jego nauczania. Niepokoi mnie jeszcze jedno – najsłabszym kanałem przekazu jest słowo pisane. Książkę papieża czytał co piąty dorosły, a wśród młodych co siódmy. Pamięć o Janie Pawle II przetrwa, pytanie, czy przetrwa jego myśl – mówi dr Marcin Zarzecki z UKSW, członek zespołu badawczego.

Wykonawcą badań jest Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej. Badania były realizowane w ramach projektu „Osoba i Naród. Perspektywa Jana Pawła II”.

Projekt sfinansowany został ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla programu „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki w ramach modułu Fundamenty”.

Prezentacja raportu w ramach cyklu spotkań #poSąsiedzku odbędzie się w niedzielę 8 listopada 2026 roku o godz. 13.00 w Mt 5,14 | Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego.

Wstęp na comiesięczne spotkania #poSąsiedzku jest wolny. Zachęcamy media do poinformowania swoich odbiorców o nadchodzącym wydarzeniu.

Więcej informacji na stronie: Mt 5,14 | Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego.