Gotyckie skarby ze Świdnicy i Śmiałowic na wielkiej wystawie we Wrocławiu

Ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny ze świdnickiej katedry oraz gotycka figura Madonny z Dzieciątkiem z kościoła w Śmiałowicach znalazły się na wystawie „Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej”. Ekspozycję można oglądać od 31 lipca do 30 grudnia 2026 r. w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej we Wrocławiu.

Powrót średniowiecznych arcydzieł po stu latach

Wystawa została przygotowana w setną rocznicę ekspozycji „Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters”, zorganizowanej w 1926 r. przez Heinza Braunego i Ericha Wiesego. Średniowieczne dzieła są prezentowane ponownie w tym samym budynku, w którym wystawiono je przed stu laty. Zwiedzający zobaczą zabytki obecne na dawnej ekspozycji, obiekty wówczas z niej wycofane oraz dzieła, których organizatorom wystawy w 1926 r. nie udało się sprowadzić.

Jednym z najważniejszych obiektów ekspozycji jest „Poliptyk Zaśnięcia Marii” z 1492 r., znajdujący się na co dzień w Kaplicy Bractwa Maryjnego, nazywanej Chórem Mieszczan, w katedrze pw. św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy. Ołtarz przewieziono do Wrocławia w połowie lipca. Przy jego demontażu i przygotowaniu do specjalistycznego transportu pracowało kilkanaście osób.

Gotycki pentaptyk jest dziełem warsztatu Mistrza Poliptyku ze Świdnicy oraz warsztatu Mistrza Lat 1486–1487. Główna scena przedstawia Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny w otoczeniu dwunastu Apostołów. Nad nią ukazano Chrystusa unoszącego duszę Maryi do nieba, natomiast na skrzydłach pierwszej odsłony umieszczono sceny z życia Maryi i Jezusa. Ołtarz ma trzy odsłony, zmieniane stosownie do okresu roku liturgicznego.
Inspiracja ołtarzem Wita Stwosza, ale nie kopia

Muzeum Narodowe we Wrocławiu określa świdnicki poliptyk jako najstarszy na Śląsku przykład dzieła wzorowanego na kompozycji głównej sceny Ołtarza Mariackiego. Dzieło ze Świdnicy powstało zaledwie kilka lat po ukończeniu krakowskiego ołtarza Wita Stwosza, co może wskazywać na bezpośredni kontakt twórców lub fundatorów śląskiej nastawy z krakowskim pierwowzorem.

Nie oznacza to jednak, że świdnicki ołtarz jest kopią dzieła Wita Stwosza. Jak podkreśla Lucyna Szpilakowska w opracowaniu udostępnionym przez Świdnicką Fundację św. Ignacego Loyoli, podobieństwa dotyczą przede wszystkim tematu głównej sceny, wybranych przedstawień maryjnych oraz pięcioczęściowej konstrukcji obu nastaw.

„Trudno więc się zgodzić z często powielanymi opiniami, że świdnicki pentaptyk jest kopią ołtarza Wita Stwosza” – zaznacza autorka.
Ołtarze różnią się m.in. konstrukcją skrzydeł, liczbą odsłon, techniką wykonania oraz rozmiarami. Dzieło Wita Stwosza jest niemal w całości rzeźbione i ma około 13 metrów wysokości. W świdnickim pentaptyku rzeźbiona jest przede wszystkim centralna scena, natomiast przedstawienia na skrzydłach zostały namalowane. Jego zachowana wysokość wynosi mniej niż cztery metry.

Madonna ze Śmiałowic ponownie w Pawilonie Czterech Kopuł

Drugim zabytkiem pochodzącym z terenu diecezji świdnickiej jest Madonna z Dzieciątkiem stojąca na sierpie księżyca z kościoła pw. św. Wawrzyńca w Śmiałowicach. Gotycka figura powstała prawdopodobnie około 1410 r. i reprezentuje nurt tzw. Pięknych Madonn, rozwijający się w Europie Środkowej na przełomie XIV i XV wieku.

Rzeźba jest najstarszym i najcenniejszym ruchomym zabytkiem śmiałowickiej świątyni. W latach 2023–2024 została poddana pracom konserwatorskim i restauratorskim. Śmiałowicka Madonna była prezentowana również na wielkiej wystawie śląskiej sztuki średniowiecznej w 1926 r., podobnie jak ołtarz ze świdnickiej katedry. Po stu latach oba dzieła ponownie spotykają się więc w Pawilonie Czterech Kopuł.

Dziedzictwo diecezji świdnickiej zachwyca

Obecność dwóch dzieł z terenu diecezji świdnickiej na jednej z najważniejszych wystaw sztuki średniowiecznej pokazuje rangę lokalnego dziedzictwa sakralnego. Świdnicka katedra, kościoły parafialne, dawne klasztory i niewielkie wiejskie świątynie przechowują zabytki, które są nie tylko świadectwem religijności minionych pokoleń, ale także częścią europejskiej historii sztuki.

Szczególne miejsce zajmuje wśród nich katedra pw. św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy. Jej bogate wyposażenie, monumentalne wnętrze i wielowiekowa historia regularnie przyciągają uwagę pielgrzymów, turystów oraz znawców sztuki. O zachwycie, jaki świątynia potrafi wywołać także u osób znających najważniejsze kościoły świata, opowiadał ks. Paweł Klimnik podczas Sudeckiego Forum Inicjatyw.

„Pamiętam moment, gdy do katedry wszedł kardynał Stanisław Dziwisz. Człowiek, który widział bardzo wiele świątyń w Polsce i na świecie, zatrzymał się i powiedział, że nigdy piękniejszej katedry nie widział. Może była w tym emocja chwili, może nawet pewne przerysowanie, ale zachwyt był szczery i prawdziwy. Zwrócił uwagę na ołtarz, na baldachim, na monumentalność wnętrza. Ten moment uświadamia, że piękno świdnickiej katedry nie jest lokalnym sentymentem, lecz obiektywną wartością” – wspominał ks. Paweł Klimnik.

Wystawa częścią projektu „Gotyk w Polsce”

Wystawa „Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej” jest częścią ogólnopolskiego projektu „Gotyk w Polsce”, realizowanego w latach 2026–2027 przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Zamek Królewski na Wawelu. Kuratorką wrocławskiej ekspozycji jest Agata Stasińska.

***

Wystawa „Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej”, 31 lipca–30 grudnia 2026 r. Pawilon Czterech Kopuł, Muzeum Sztuki Współczesnej we Wrocławiu