Jan Paweł II inspiracją dla praw człowieka, tożsamości narodowej i odpowiedzialności za wspólnotę – konferencja na UKSW

Wpływ nauczania św. Jana Pawła II na rozumienie praw człowieka, kształtowanie tożsamości narodowej i przekazywanie wiary w rodzinie był tematem konferencji „Myśliciele idei społecznych i politycznych pod wpływem Jana Pawła II”, zorganizowanej w środę przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Mt 5,14 | Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego. Prelegenci podjęli także zagadnienie ochrony podmiotowości człowieka w obliczu rozwoju sztucznej inteligencji oraz przedstawili wyniki badań dotyczących postrzegania papieża przez młode pokolenie.

Konferencja poświęcona była aktualności myśli społecznej i politycznej Jana Pawła II oraz jej znaczeniu dla współczesnego rozumienia człowieka, narodu i wspólnoty. Punktem odniesienia była personalistyczna wizja człowieka, w której godność osoby stanowi fundament praw i wolności, wychowania, patriotyzmu oraz odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym.

Prawa człowieka w nauczaniu papieża-Polaka

O koncepcji praw człowieka w nauczaniu Jana Pawła II mówił ks. prof. Henryk Skorowski, były rektor UKSW. Omawiając rozwój nauki społecznej Kościoła w tym zakresie, wskazał na encykliki: „Rerum novarum” Leona XIII i „Pacem in terris” Jana XXIII oraz nauczanie Jana Pawła II. Podkreślił, że Jan XXIII przedstawił szeroki katalog praw i wolności, obejmujący prawa wolnościowe, społeczne i solidarnościowe, a także przypomniał o odpowiadających im obowiązkach, m.in. obowiązku poszanowania praw innych osób.

Według ks. prof. Skorowskiego, Jan Paweł II rozwinął tę refleksję, wskazując na godność człowieka jako podstawę przysługujących mu praw. W napisanej na początku pontyfikatu „Redemptor hominis” papież przedstawił swoją wizję człowieka. Wskazał w niej, że wynikająca z godności koncepcja praw człowieka ma charakter absolutny i integralny.

Prawa człowieka są w rozumieniu papieża niezmienne i przysługują każdemu, niezależnie od uwarunkowań kulturowych, społecznych czy politycznych. Skoro godność człowieka jest niepodzielna, to wszystkie prawa powinny być zagwarantowane. Sama wolność bowiem nie wystarczy, jeśli człowiek nie ma dostępu do edukacji czy własności i pozostaje w sytuacji uzależnienia od innych.

Charakterystyczna dla nauczania Jana Pawła II stała się konkretyzacja praw człowieka. Papież odnosił je do określonych grup, m.in. rolników, robotników, dzieci i matek, a zarazem ujmował je w kontekście wspólnot społecznych. Poszanowanie praw jednostki jest u Jana Pawła II związane z poszanowaniem praw rodziny, narodu i państwa.

Szczególne miejsce w papieskim nauczaniu zajmuje natomiast prawo do życia. Prelegent przywołał encyklikę „Evangelium vitae”, wskazując na rozwiniętą w niej argumentację dotyczącą świętości życia oraz wynikających z niej praw, obejmujących m.in. nietykalność i integralność cielesną, ochronę zdrowia i zapewnienie odpowiednich warunków życia.

Za kolejny kluczowy element nauczania Jana Pawła II ks. prof. Skorowski uznał wskazanie na wolność religijną jako fundament pozostałych wolności i praw człowieka. Zaznaczył zarazem, że poszanowanie wolności religijnej obejmuje także prawo człowieka do opowiedzenia się poza wiarą w Boga, jeśli tak wynika z jego przekonań.

Młodzież wobec Jana Pawła II

Ks. prof. Sławomir Zaręba, socjolog z UKSW, przypomniał, że pontyfikat Jana Pawła II przypadł na okres głębokich przemian na świecie. Podkreślił, że papież odegrał istotną rolę w kształtowaniu ich przebiegu, a jego nauczanie oddziaływało na teologów, polityków, działaczy opozycji antykomunistycznej oraz kolejne pokolenia wiernych.

Socjolog zwrócił uwagę na szczególny charakter papieskiego przywództwa, łączącego wymiar religijny z politycznym. Przywołał opinię redaktora naczelnego „Więzi” Zbigniewa Nosowskiego, według którego Jan Paweł II przekraczał tradycyjne podziały na liberałów i konserwatystów. „Papież cenił tradycję, ale nie był tradycjonalistą, a zarazem podkreślał znaczenie wolności, nie będąc liberałem. W centrum jego nauczania pozostawał człowiek” – powiedział socjolog.

Ks. prof. Zaręba przedstawił też wybrane wyniki ogólnopolskiego badania „Młodzież o wartościach 2026”, przeprowadzonego wśród młodzieży szkolnej i akademickiej.

Co drugi młody respondent wskazał w tym badaniu rolę Jana Pawła II w obaleniu komunizmu jako powód, dla którego go ceni. Ponad 80 proc. uczniów i blisko 88 proc. studentów uznało człowieczeństwo i uczciwość za ważne postawy papieża w kontekście współczesności. Wśród wysoko ocenianych cech znalazły się także otwartość na spotkania z ludźmi z różnych krajów oraz umiejętność nawiązywania relacji z młodymi.

Z badania wynika ponadto, że 37 proc. uczniów i niemal połowa młodzieży akademickiej postrzega Jana Pawła II przede wszystkim jako autorytet moralny. Jako autorytet religijny wskazało go około 43-44 proc. respondentów w obu grupach.

Zagrożenia dla podmiotowości człowieka

O zagrożeniach dla podmiotowości człowieka we współczesnym świecie, m.in. w związku z rozwojem sztucznej inteligencji – mówił prof. Leszek Korporowicz z Uniwersytetu Jagiellońskiego podczas wystąpienia „Rewolucja antropologiczna Jana Pawła II”.

Prelegent przypomniał słowa papieża z encykliki „Redemptor hominis”, w której ostrzegał, że wytwory ludzkiej pracy i myśli mogą zostać obrócone przeciwko człowiekowi. Współczesnym przykładem tego zagrożenia jest, zdaniem prelegenta, rozwój sztucznej inteligencji, która może naśladować ludzkie zachowania, ale nie posiada godności.

Jak podkreślił prof. Korporowicz, fundamentem podmiotowości człowieka są godność, wolność i odpowiedzialność. Ich ochrona wymaga dostrzeżenia zarówno osoby, jak i wspólnoty, której jest częścią. W przeciwnym razie człowiek może zostać podporządkowany technologicznym systemom, komercji i instrumentalnemu traktowaniu rzeczywistości.

Naród jako wspólnota

W wystąpieniu „Podstawy wspólnotowości narodu” antropolog, werbista o. Jacek Pawlik zwrócił uwagę, że naród jest wspólnotą kształtowaną przez historię, tradycję, poczucie odrębności oraz wspólne doświadczenia, w tym zwycięstwa, porażki i poświęcenia. Odwołując się do koncepcji Ernesta Renana i Benedicta Andersona, podkreślił, że wspólnota narodowa opiera się także na wyobrażeniu więzi z ludźmi, których większość jej członków nigdy osobiście nie spotka.

Werbista zaznaczył, że tradycja nie jest niezmiennym zbiorem faktów, ale podlega interpretacji w świetle teraźniejszości. Dlatego istotną rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej odgrywa edukacja. Ostrzegł zarazem przed podejściem, które sprowadza naród do dowolnie wybieranych elementów kultury, historii i symboliki, co osłabia poczucie ciągłości oraz zakorzenienia.

Zdaniem prelegenta, współczesna postmodernistyczna kultura, podkreślająca mobilność i płynność tożsamości, sprzyja osłabianiu więzi narodowych i odchodzeniu od historycznych korzeni. Tymczasem żadne społeczeństwo nie może trwale funkcjonować, odcinając się od własnego dziedzictwa.

O. Pawlik zwrócił też uwagę na znaczenie chrześcijaństwa i kulturowych korzeni Europy dla zachowania tożsamości wspólnotowej. Podkreślił, że odwołanie do dziedzictwa religijnego i historycznego jest istotnym elementem budowania więzi między pokoleniami. Z kolei osłabianie tych odniesień prowadzi do stopniowego rozluźniania więzi społecznych i utrudnia podtrzymywanie poczucia wspólnoty narodowej.

Wiara w rodzinie

Dr Irena Grochowska z Fundacji Instytut „Dom na Skale” podkreśliła, że w nauczaniu Jana Pawła II rodzina jest nie tylko podstawową komórką społeczeństwa, ale także miejscem przekazywania dziedzictwa kulturowego i religijnego, które współtworzy tożsamość narodu. Odwołując się do papieskich dokumentów, m.in. adhortacji „Familiaris consortio” i „Listu do rodzin”, wskazała, że wiara przekazywana w domu jest ważnym elementem tego dziedzictwa.

Fundacja przeprowadziła badania jakościowe obejmujące 21 rodzin, wywiady z rodzicami i ich dziećmi oraz ankiety wypełnione przez rodziców i młodych ludzi. Celem było poznanie czynników, które sprzyjają kontynuowaniu praktyk religijnych przez dzieci. Prelegentka zaznaczyła, że badanie obejmowało rodziny, w których młode pokolenie pozostaje związane z Kościołem, dlatego jego wyników nie można uogólniać na wszystkie rodziny.

Wśród najważniejszych czynników sprzyjających przekazywaniu wiary wymieniła autentyczną religijność rodziców, ich zgodę i wzajemny szacunek, regularną modlitwę, wspólne przeżywanie roku liturgicznego oraz świadectwo zachowania w sytuacjach konfliktowych i kryzysowych. Istotną rolę odgrywają także tradycje rodzinne, dialog z dziećmi oraz kontakt z wierzącymi rówieśnikami i wspólnotami religijnymi.

Irena Grochowska podkreśliła, że przekazywanie wiary nie może być wyłącznie zadaniem szkoły czy katechetów. Wymaga przede wszystkim zaangażowania rodziców, budowania rodzinnych więzi i tworzenia środowiska sprzyjającego rozwojowi duchowemu. Zaznaczyła zarazem, że rodzice powinni z pokorą przyjmować fakt, że wiara jest łaską, a dorastające dziecko podąża własną drogą.