Karekin II przed sądem. Spór o przyszłość kościoła

Katolikos Karekin II, zwierzchnik Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, oraz pięciu innych hierarchów stanęło przed sądem w związku z zarzutem utrudniania wykonania orzeczenia sądowego. Proces jest kolejnym etapem narastającego od lat konfliktu między władzami Armenii a kierownictwem Kościoła, do którego należy zdecydowana większość mieszkańców kraju – pisze na łamach portalu The Pillar Edgar Beltrán.

Autor przypomina, że Karekin II i pięciu innych hierarchów – arcybiskupi Nathan Hovhannisyan i Haykazun Najaryan oraz biskupi Vahan Hovhannesyan, Edgar Hakobyan i Artur Hakobyan – są oskarżeni o niewykonanie orzeczenia nakazującego przywrócenie do urzędu biskupa Gevorga Saroyana. W przypadku uznania winy grozi im kara do dwóch lat pozbawienia wolności.

Beltrán zauważa, iż sprawa ma bezpośredni związek z konfliktem dotyczącym przyszłości Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego i jego relacji z państwem. Saroyan należał do grupy dziesięciu biskupów, którzy poparli przedstawiony przez premiera Nikola Paszyniana w styczniu 2026 r. plan reformy Kościoła. Zakładał on m.in. zmianę statutów kościelnych, reformę systemu zarządzania oraz wybór nowego katolikosa w miejsce Karekina II.

W odpowiedzi Karekin II 10 stycznia odwołał Saroyana z urzędu ordynariusza diecezji Masyatsotn. Kościół uzasadniał decyzję m.in. „nadużyciem stanowiska”, niewypełnianiem obowiązków oraz wywieraniem presji na duchowieństwo. Niedługo później sąd nakazał przywrócenie biskupa do urzędu. Karekin II nie zastosował się do orzeczenia, lecz pozbawił Saroyana stanu duchownego.

14 lutego prokuratura wszczęła przeciwko katolikosowi postępowanie karne i objęła go zakazem opuszczania kraju. Zarzucono mu utrudnianie wykonania decyzji sądu.

Spór o reformę Kościoła

Publicysta The Pillar przypomina, że konflikt zaostrzył się na początku 2026 r., kiedy Paszynian publicznie przedstawił swój „plan działania” dotyczący reformy Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. 6 stycznia, w obchodzone przez Ormian Boże Narodzenie, Paszynian wezwał do udziału w procesji popierającej reformę Kościoła. W przemówieniu oskarżył kierownictwo Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego o działanie w sposób „sekciarski” i zaapelował o „wyzwolenie” Kościoła spod wpływu jego obecnych przywódców. Poparcie dla inicjatywy premiera podzieliło hierarchię. Jednym z jej sygnatariuszy był właśnie Saroyan, który wkrótce został usunięty przez Karekina II.

Jego zdaniem spór dotyczy jednak nie tylko organizacji Kościoła. Jego tłem jest szerszy konflikt o miejsce wspólnoty kościelnej w życiu publicznym Armenii. Paszynian wielokrotnie krytykował Karekina II, zarzucając mu m.in. powiązania zagraniczne. W grudniu 2025 r. premier sugerował nawet, że katolikos może mieć związki z „zagranicznymi służbami wywiadowczymi” za pośrednictwem swojego brata, również biskupa pracującego w Rosji.

W czerwcu 2025 r. Paszynian publicznie podważał także przestrzeganie przez Karekina II ślubu celibatu. Jednocześnie przekonywał, że państwo powinno mieć decydujący wpływ na wybór katolikosa wszystkich Ormian, a kandydaci na to stanowisko powinni przechodzić weryfikację.

Kościół krytyczny wobec premiera

Beltrán przypomina, że relacje między Paszynianem a kierownictwem Kościoła pogorszyły się szczególnie po wojnie w Górskim Karabachu w 2020 r. Ormiańscy hierarchowie krytykowali sposób prowadzenia polityki przez rząd i wzywali premiera do ustąpienia. W 2024 r. arcybiskup Bagrat Galstanyan rozpoczął kampanię obywatelskiego nieposłuszeństwa pod hasłem „Święta Walka”. 9 maja w Erywaniu odbył się wielki wiec poparcia dla ruchu, któremu sprzyjał również Karekin II. Choć Galstanyan podkreślał, że inicjatywa nie ma charakteru partyjnego, jego żądanie dymisji Paszyniana zjednoczyło znaczną część opozycji. Konflikt dodatkowo pogłębiła sytuacja w Górskim Karabachu. Po wojnie w 2020 r. i ofensywie Azerbejdżanu we wrześniu 2023 r. region znalazł się pod pełną kontrolą Baku, a większość jego ormiańskiej ludności została wysiedlona. Karekin II ponownie wezwał wówczas Paszyniana do ustąpienia.

Kościół, Armenia i Azerbejdżan

Zdaniem publicysty The Pillar proces Karekina II może mieć również konsekwencje wykraczające poza wewnętrzny spór w Armenii. Ormiański Kościół Apostolski odgrywa bowiem ważną rolę w kwestiach związanych z tożsamością narodową i dziedzictwem chrześcijańskim Ormian, szczególnie w kontekście konfliktu z Azerbejdżanem. Sprawa może więc przyciągnąć uwagę Stolicy Apostolskiej, która od lat prowadzi aktywną dyplomację na Kaukazie Południowym. Jednocześnie relacje Watykanu z Azerbejdżanem budzą kontrowersje wśród części ormiańskich środowisk kościelnych i organizacji broniących praw człowieka.

Autor cytuje opinie krytyków, zwracających uwagę m.in. na współpracę Azerbejdżanu z instytucjami watykańskimi. Fundacja Hajdara Alijewa, związana z władzami w Baku, finansowała projekty konserwatorskie w Watykanie, obejmujące m.in. rzymskie katakumby, Bibliotekę Apostolską oraz Bazylikę św. Pawła za Murami.

W 2025 r. w Watykanie doszło również do kontrowersyjnej konferencji poświęconej chrześcijaństwu w Azerbejdżanie. Ormiańscy działacze i przedstawiciele Kościoła uznali ją za element działań mających na celu podważanie ormiańskiego charakteru części chrześcijańskiego dziedzictwa Górskiego Karabachu.

Szczególne kontrowersje wzbudziła prezentowana podczas wydarzenia interpretacja historii klasztoru Dadivank. Strona azerska przedstawiała go jako część dziedzictwa „kaukaskich Albańczyków”, czemu sprzeciwiają się liczni historycy i przedstawiciele Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego.

Watykański wymiar sporu

Edgar Beltrán zwraca uwagą, że relacje Stolicy Apostolskiej z Azerbejdżanem rozwijały się od ponad dekady. Ważną rolę odgrywał w nich kardynał Claudio Gugerotti, obecny prefekt Dykasterii ds. Kościołów Wschodnich, który w latach 2001–2011 był nuncjuszem apostolskim w Azerbejdżanie, Armenii i Gruzji.

W tym okresie Azerbejdżan zawarł ze Stolicą Apostolską umowę dwustronną i zaczął intensyfikować kontakty dyplomatyczne. Kolejne porozumienia dotyczyły m.in. współpracy kulturalnej i konserwacji zabytków.

Wśród projektów finansowanych przez Fundację Hajdara Alijewa znalazły się prace przy rzymskich katakumbach, renowacja części zbiorów Biblioteki Apostolskiej oraz projekty związane z bazylikami papieskimi. Według włoskiego serwisu Irpi Media wartość przekazanych środków miała wynosić co najmniej 640 tys. euro, choć przedstawiciel Azerbejdżanu mówił wcześniej o kwocie przekraczającej milion euro.

Jednocześnie władze Azerbejdżanu były krytykowane za politykę wobec ormiańskiego dziedzictwa chrześcijańskiego na terenach pozostających pod kontrolą Baku. Z tego powodu część środowisk ormiańskich obawia się, że rozwijanie relacji Watykanu z Azerbejdżanem może odbywać się kosztem kwestii związanych z ochroną tego dziedzictwa.

Zdaniem publicysty The Pillar proces katolikosa Karekina II otwiera zatem kolejny rozdział w skomplikowanym sporze o relacje państwa i Kościoła w Armenii. Jego wynik może mieć znaczenie nie tylko dla przyszłości obecnego zwierzchnika Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, lecz także dla pozycji tej wspólnoty w życiu publicznym kraju oraz dla jej relacji z władzami Armenii i Stolicą Apostolską  twierdzi Edgar Beltrán.