Krótka historia papieskich encyklik społecznych

Dziś została opublikowana pierwsza encyklika papieża Leona XIV, „Magnifica humanitas”. Papież nie przypadkiem podpisał swój dokument nauczycielski dokładnie 135 lat po encyklice Leona XIII „Rerum novarum”, zwróciła uwagę niemiecka agencja katolicka KNA i przypomniała historię papieskich encyklik społecznych:

Rewolucja przemysłowa w XIX wieku radykalnie przekształciła ludzkość – a na pierwszy plan wysunęła się „kwestia społeczna” klasy robotniczej. W reakcji na to papież Leon XIII ogłosił 15 maja 1891 r. encyklikę „Rerum novarum”. Od tego czasu papieże interpretowali naukę społeczną Kościoła zgodnie z ówczesnymi warunkami ekonomicznymi, politycznymi i społecznymi,

Już swoim 2025 r. wyborem imienia papież Leon XIV nawiązał do Leona XIII – a teraz, w 135. rocznicę „Rerum novarum”, w encyklice „Magnifica humanitas” (Wspaniała ludzkość) podejmuje ważną kwestię społeczną XXI wieku – refleksję nad nauką społeczną Kościoła w dobie sztucznej inteligencji. Dokument wzywa do ochrony „wspaniałego człowieczeństwa, w którym Bóg i ludzkość zamieszkują razem” poprzez promowanie prawdy, godności pracy, sprawiedliwości społecznej i pokoju.

Pionierem katolickiej nauki społecznej stał się biskup niemieckiej Moguncji Wilhelm Emmanuel von Ketteler (1811–1877). Ten wybitny reformator społeczny głosił w katedrze w Moguncji kazania adwentowe na temat „wielkich kwestii społecznych współczesności” w 1848 roku. W 1891 roku Leon XIII nazwał Kettelera „naszym wielkim poprzednikiem”.

Ogłoszona 15 maja 1891 r. „Rerum novarum” (łac. Rzeczy nowych) to pierwsza papieska encyklika poświęcona kwestii pracy i fundamentalny dokument katolickiej nauki społecznej. Napisana w kontekście rewolucji przemysłowej, porusza kwestie społeczne socjalizmu i liberalizmu.

Leon XIII ubolewa w swojej encyklice nad często niewolniczymi warunkami pracy robotników, ale sprzeciwia się walce klas i opowiada się za współpracą między pracodawcami a pracownikami. Broni własności prywatnej, ale podkreśla jej społeczną odpowiedzialność. Dalsze postulaty obejmują sprawiedliwe płace i ochronę pracowników przez państwo.

Społeczeństwo chrześcijańskie?

Czterdzieści lat później, w 1931 roku, Pius XI zaktualizował nauczanie Leona XIII encykliką „Quadragesimo anno”. We współpracy z niemieckimi jezuitami Gustavem Gundlachem i Oswaldem von Nell-Breuningiem, skupił się na porządku społecznym z perspektywy chrześcijańskiej.

Pius XI rozwinął między innymi zasadę pomocniczości, zgodnie z którą każda jednostka podporządkowana społecznie lub instytucjonalnie powinna rozwiązywać problemy i zadania w sposób jak najbardziej samodzielny. Władza zwierzchnia powinna przejąć odpowiedzialność tylko wtedy, gdy zadanie jest zbyt duże. Ponadto „Quadragesimo anno” rozróżnia chrześcijaństwo od socjalizmu. Kluczowy wniosek: „Nie można być jednocześnie dobrym katolikiem i prawdziwym socjalistą”.

Opublikowana w 1961 roku encyklika „Mater et Magistra” (Matka i Nauczycielka), była również nazywana przez współczesnych „encykliką współdecydowania”. Jan XXIII przyznał pracownikom prawo do aktywnego uczestnictwa we własnych przedsiębiorstwach. Po raz pierwszy poruszono również problemy krajów słabiej rozwiniętych, a tym samym kwestię globalnego dobra wspólnego.

Dwa lata po zakończeniu Soboru Watykańskiego II (1962-1965), Paweł VI w swojej najważniejszej encyklice społecznej „Populorum progressio” (Postęp ludów), opublikowanej w 1967 roku, poruszył tematy pokoju i sprawiedliwości. Wezwał do sprawiedliwej równowagi między krajami rozwiniętymi i słabo rozwiniętymi.

Paweł VI wprowadził do katolickiej nauki społecznej pojęcie „rozwoju”, jako kluczowe pojęcie globalnej sprawiedliwości, co oznaczało również większy udział w edukacji, życiu społecznym i politycznym. Papież odrzucił rewolucję jako środek do osiągnięcia tego celu. Niemniej jednak, uznał możliwość legalnego obalenia władzy w przypadku „wyraźnej i długotrwałej tyranii”.

„Laborem exercens”, opublikowana w 1981 roku, jest pierwszą encykliką społeczną Jana Pawła II (1978-2005). Podejmuje ona kwestię wartości pracy ludzkiej i poszukuje „trzeciej drogi” między kapitalizmem a komunizmem.

Encyklika analizuje problemy społeczne zarówno w coraz bardziej kruchym systemie komunistycznym, jak i w gospodarczo prężnym systemie kapitalistycznym. Na przykład, w odniesieniu do rosnącego bezrobocia na Zachodzie, Papież podkreśla prymat pracy nad kapitałem. W kontekście ruchu związkowego „Solidarność” deklaruje prawo do tworzenia związków zawodowych jako nienaruszalne prawo podstawowe.

W 1987 roku, w 20. rocznicę „Populorum progressio” Jan Paweł II, po omówieniu podziału Wschód-Zachód, zwrócił również uwagę na konflikt Północ-Południe. Jego encyklika „Sollicitudo rei socialis” (Troska społeczna) wzywa bogatą Północ do zapewnienia skutecznej pomocy. Jednocześnie Papież wzywa do fundamentalnych reform w krajach rozwijających się.

W encyklice „Centesimus annus” (W setną rocznicę „Rerum novarum”) – i dwa lata po upadku komunizmu – Papież Polak w 1991 roku potępił nie tylko upadły system, ale także nadużycia nieokiełznanego kapitalizmu. Po raz pierwszy z taką jasnością uznano pozytywną rolę przedsiębiorczości w funkcjonującej gospodarce. Zwolennicy społecznej gospodarki rynkowej zinterpretowali ten dokument jako papieską afirmację tego ideału.

W 2009 roku została opublikowana „Caritas in veritate” (Miłość w prawdzie) – pierwsza encyklika społeczna Benedykta XVI (2005-2013). Dotyka ona konsekwencji globalizacji i globalnego kryzysu gospodarczego i finansowego dla współistnienia ludzi. Pierwotnym impulsem miała być 40. rocznica „Populorum progressio” w 2007 roku. Jednak niemal ukończony dokument był kilkukrotnie przepracowywany, ostatnio po wybuchu globalnego kryzysu.

„Laudato si’” papieża Franciszka z 2015 roku, choć uważana za pierwszą „encyklikę ekologiczną”, jest również „zieloną encykliką społeczną” – ponieważ Franciszek opowiada się za „ekologią integralną” z perspektywy najuboższych. Według Franciszka nie można mówić o ochronie środowiska bez uwzględnienia sprawiedliwości społecznej, gospodarki globalnej, kryzysu uchodźczego i praw człowieka

3 października 2020 roku Franciszek opublikował encyklikę „Fratelli tutti” (wł. Wszyscy braćmi). Zwraca się w niej z gorącym apelem do ludzkości, wzywając do braterstwa i przyjaźni ponad granicami oraz do odrzucenia egoizmu na wszystkich poziomach społecznych. Tylko w ten sposób, jak argumentuje, można przezwyciężyć konsekwencje pandemii koronawirusa i globalne wyzwania, takie jak nierówności i migracje.