Ks. prof. Mariański: zmierzch religijności dziedziczonej. Dla młodych wiara staje się wyborem

Ponad 40 proc. młodzieży szkolnej uważa, że poprzednie pokolenie było bardziej religijne niż obecne, a niemal jedna trzecia z nich deklaruje mniejszą religijność od swoich matek – wynika z badań przedstawionych przez ks. prof. Janusza Mariańskiego podczas konferencji „Pokolenie Z. Anatomia kryzysu czy nowego porządku religijno-moralnego” na UKSW. Socjolog religii zwrócił uwagę na osłabienie międzypokoleniowego przekazu wiary i rosnące znaczenie indywidualnych wyborów religijnych młodych ludzi.

Podczas konferencji naukowej „Pokolenie Z. Anatomia kryzysu czy nowego porządku religijno-moralnego” ks. prof. Janusz Mariański z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego przedstawił referat „Ciągłość i zmiana religijności młodzieży szkolnej”, w którym omówił wyniki badań dotyczących samooceny religijności młodych oraz jej porównania z religijnością rodziców.

Jak zaznaczył, pytanie o to, czy religijność młodzieży się zmienia, nie jest już najważniejsze, gdyż przemiany te są faktem społecznym. Istotniejsze pozostaje ustalenie, w jaki sposób przebiegają, jakie są ich przyczyny oraz które aspekty religijności ulegają najszybszym zmianom.

Młodzi częściej odchodzą od dawnej religijności

Z badań z 2026 r. wynika, że 41,9 proc. respondentów uznało, iż młodzi dawniej byli bardziej religijni niż obecnie. Przeciwnego zdania było 10,8 proc. badanych, z kolei 19,4 proc. nie dostrzegło zmian, a 18,4 proc. nie potrafiło jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie.

Zdaniem socjologa, wyniki te wskazują, że przemiany religijności młodych częściej przebiegają w kierunku osłabienia wcześniejszych postaw niż ich pogłębienia. Zastrzegł jednak, że deklarowane pogłębienie religijności nie zawsze musi oznaczać rozwój bardziej świadomej i osobistej wiary – może również wiązać się z silniejszym przywiązaniem emocjonalnym do religii odziedziczonej po poprzednich pokoleniach.

Ks. prof. Mariański zwrócił uwagę, że procesy przemian religijnych są zwykle stopniowe i złożone. Zarówno odchodzenie od wiary, jak i jej pogłębianie zależą od różnorodnych czynników społeczno-kulturowych oraz osobowościowych. Na sposób postrzegania własnej religijnej przeszłości wpływa także aktualna sytuacja człowieka i jego interpretacja wcześniejszych doświadczeń.

Słabnie międzypokoleniowy przekaz wiary

Socjolog przypomniał, że w polskiej socjologii religii przez długi czas podkreślano ciągłość życia religijnego w rodzinie. Przywołał pogląd ks. prof. Władysława Piwowarskiego, według którego przekazywane przez rodziców wartości i wzory zachowań religijnych mają tendencję do utrzymywania się w następnym pokoleniu, zwłaszcza w rodzinach dbających o religijną atmosferę domu.

Wyniki badań z 2026 r. pokazują jednak, że 21 proc. młodych uważa się za mniej religijnych niż ich ojcowie, 18,4 proc. za bardziej religijnych, a 29 proc. deklaruje podobny poziom religijności. Pozostali badani byli niezdecydowani lub wskazali, że porównanie ich nie dotyczy.

Jeszcze wyraźniejsze różnice występują w odniesieniu do matek. Aż 32 proc. respondentów określiło się jako mniej religijnych niż ich matki, tylko 11,6 proc. jako bardziej religijnych, a 31 proc. uznało, że ich religijność jest podobna.

Zdaniem socjologa, dane te świadczą o stopniowym osłabianiu religijnego konsensusu w polskich rodzinach, choć nie wszystkie wskaźniki zmieniają się w jednakowym tempie.

Wiara coraz częściej kwestią indywidualnego wyboru

Na zakończenie ks. prof. Mariański wskazał na postępujące przechodzenie od religijności dziedziczonej do religijności będącej wynikiem indywidualnej decyzji. Jak zaznaczył, w warunkach kształtowania się społeczeństwa ponowoczesnego wiara w coraz mniejszym stopniu może opierać się wyłącznie na pochodzeniu rodzinnym czy społecznych gwarancjach jej trwałości.

„Będzie ona wyrazem świadomej i wolnej decyzji albo jej nie będzie wcale” – powiedział socjolog, zastrzegając jednocześnie, że religijność nadal potrzebuje społecznego i kulturowego wsparcia.

Według ks. prof. Mariańskiego, nowe podejście młodych do religii będzie wiązać się w większym stopniu z osobistym doświadczeniem niż z nauczaniem kościelnym, a także z religijnością prywatną niż oficjalną. Zwrócił uwagę, że młodzi coraz częściej samodzielnie określają swój stosunek do Boga i nie przyjmują bezdyskusyjnie religijnego dziedzictwa ani oczekiwań instytucji Kościoła.

Socjolog przywołał w tym kontekście określenie „religijność majsterkowiczów”, odnoszące się do samodzielnego konstruowania własnej religijności. Zjawisko to może prowadzić do rozbieżności między indywidualnymi przekonaniami młodych a oficjalnym nauczaniem Kościoła.