Ks. prof. Piotr Roszak: potrzebna edukacja szanująca wolność sumienia

Z najnowszego raportu „Przypadki naruszania prawa do wolności religijnej w Polsce w 2025 roku”, opublikowanego przez Laboratorium Wolności Religijnej (LWR), wynika niepokojący trend radykalizacji zachowań wymierzonych w osoby wierzące. Mimo, że całkowita liczba odnotowanych incydentów spadła, eksperci alarmują: rośnie brutalność i zuchwałość sprawców, a systemowe ograniczanie obecności religii w przestrzeni publicznej może sprzyjać eskalacji wrogości.

Rok 2025 przyniósł 44 udokumentowane przypadki naruszeń wolności sumienia i religii, od fizycznych napaści, przez niszczenie miejsc kultu, po ograniczanie publicznego wyznawania wiary. Choć liczba ta jest niższa niż w latach poprzednich, analiza jakościowa zebranego materiału wskazuje na głębsze, systemowe problemy. Najbardziej alarmującym sygnałem jest wzrost udziału fizycznych ataków na osoby wierzące, które w 2025 roku stanowiły aż 11,4% wszystkich zdarzeń ( jeszcze w 2020 roku ataki fizyczne stanowiły 3,54% wszystkich incydentów, w 2024 – 8,45%). To dowód na eskalację, której nie można lekceważyć.

Za statystykami kryją się konkretne dramaty. W Kłobucku 59-letni ks. Grzegorz Dymek został zamordowany na plebanii przez byłego policjanta. Choć śledczy wskazują, że zbrodnia miała motyw rabunkowy, to sam czyn jest brutalnym zamachem na życie. Do równie niepokojącego zdarzenia doszło w Mieścisku, gdzie 47-letni mężczyzna wtargnął do kościoła, zdemolował ołtarz, zaatakował proboszcza i wykrzykiwał wulgaryzmy, wywołując panikę wśród wiernych. W Tuchowie dwaj włamywacze zaatakowali księdza gazem pieprzowym na terenie parafii. Z kolei w Lwówku 36-letni mężczyzna groził duchownemu spaleniem, wcześniej niszcząc figurę Matki Bożej. Te przypadki to wypełnienie scenariuszy, o których LWR alarmuje od lat: systematyczne deprecjonowanie roli religii w życiu publicznym, budowanie negatywnych stereotypów i przyzwolenie na mowę nienawiści, przeradza się w otwartą, fizyczną agresję.

Niepokoi również stale wysoki poziom wrogości wobec symboli i miejsc kultu. W 2025 roku dominowały dwie kategorie zdarzeń: niszczenie i znieważanie miejsc kultu (54,5% przypadków) oraz niszczenie symboli religijnych (15,9%). Wśród opisanych zdarzeń znajdują się m.in. podpalenie rzeźby „Ostatniej Wieczerzy” w Lublinie, gdzie dwaj mężczyźni podpalili element Ogrodu Różańcowego, powodując straty w wysokości 70 tys. zł. W Legnicy, tuż przed świętem Podwyższenia Krzyża Świętego, sprawca zdjął krzyż z kopuły cerkwi greckokatolickiej i go ukradł. W Kielnie nauczycielka zdjęła krzyż ze ściany szkolnej i wyrzuciła go do kosza, co spotkało się z falą oburzenia i interwencją organów ścigania. Do aktów wandalizmu doszło także na cmentarzach żydowskich – w Dukli, Gliwicach i Skarszewach malowano swastyki i niszczono macewy. Przypadki te pokazują, że ofiarą wrogości padają nie tylko katolicy, ale wszystkie wspólnoty wyznaniowe.

Autorzy raportu zwracają uwagę, że za tymi incydentami stoi często brak poszanowania dla konstytucyjnej zasady wolności sumienia i wyznania. Przykładem działań, które mogą budować niepotrzebne podziały, jest konkurs „Wybieram naukę, a nie religię”, skierowany do dzieci i młodzieży, który w sposób tendencyjny przeciwstawia te dwie sfery. Systemowe ograniczenia wolności religijnej – poprzez stanowienie przepisów utrudniających praktykowanie wiary, promowanie zachowań dyskredytujących religię oraz budowanie stereotypów – tworzą atmosferę legitymizacji wrogości. W 2025 roku obserwowaliśmy między innymi nakaz ograniczenia bicia dzwonów w Grudziądzu czy rozwiązanie „Publicznego Różańca” w Toruniu. To działania instytucjonalne, które marginalizują religię w przestrzeni publicznej.

– „Już od kilku lat raporty LWR dot. naruszeń wolności religijnej w Polsce zwracają uwagę na pewną tendencje systemowego ograniczania wolności wyznania, która wiąże się z takim stanowieniem przepisów oraz promocją zachowań społecznych, które celowo dyskredytują religie, obniżają jej znaczenie społeczne zwłaszcza przez budowanie stereotypów i uprzedzeń. To jednak prowadzi do narastającej wrogości wobec religii i przejawów jej obecności w życiu społecznym, co widoczne po zuchwałych próbach niszczenia symboli religijnych, ośmieszania praktyk, naruszenia liturgii, ograniczania i utrudniania przeprowadzania lekcji religii. W tej sekwencji zdarzeń warto zauważyć radykalizację zachowań: coraz częstsze obserwujemy przypadki napaści fizycznych. Sposobem na poprawę stanu respektowania wolności religijnej powinna być, naszym zdaniem, edukacja, która szanuje konstytucyjne prawo do wolności sumienia i wyznania, a także będące podstawowym prawem człowieka” – tak ekspert Laboratorium Wolności Religijnej, ks. prof. Piotr Roszak, podsumowuje tegoroczny raport.

Laboratorium Wolności Religijnej, powołane z inicjatywy Fundacji Pro Futuro Theologiae działającej przy Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, zajmuje się przeciwdziałaniem przestępczości przeciwko wolności sumienia i wyznania oraz wszelkiej dyskryminacji na tle przynależności wyznaniowej poprzez dedykowane do odpowiednich grup działania prewencyjne i profilaktyczne. Pełna wersja raportu, zawierająca szczegółową analizę 44 przypadków naruszeń w podziale na województwa, sprawców i wyznania, dostępna jest na stronie Laboratorium Wolności Religijnej: https://laboratoriumwolnosci.pl/wp-content/uploads/2026/02/Raport-2025.pdf