Ks. prof. Waldemar Rakocy: Bóg a cierpienie w świecie – wyjaśnienie naukowe
21 listopada 2026 | 12:12 | ks. prof. Waldemar Rakocy CM, red. jw | Warszawa Ⓒ Ⓟ
Fot. WikipediaDlaczego dobry Bóg dopuszcza istnienie cierpienia? Dlaczego pobożne życie nie chroni przed bólem i nieszczęściem? To jedne z najtrudniejszych pytań, przed którymi staje człowiek wierzący. Tłumaczenie cierpienia grzechem pierworodnym nie rozwiązuje problemu – pisze w artykule dla KAI biblista i publicysta ks. prof. Waldemar Rakocy ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Publikujemy tekst autorstwa ks. Rakocego CM „Bóg a cierpienie w świecie (wyjaśnienie naukowe)”.
Bóg a cierpienie w świecie (wyjaśnienie naukowe)
Powyższe zagadnienie należy do jednych z najtrudniejszych, przed jakimi staje człowiek wierzący w Boga. Bardzo często jest ono wykorzystywane jako argument podważający Jego istnienie.
Ci, którzy starają się wyjaśnić istnienie cierpienia w świecie stworzonym przez Boga, najczęściej czynią to na gruncie religii, czyli, przykładowo, że sam Chrystus cierpiał, że cierpienie wydoskonala człowieka, że jest zadośćuczynieniem za grzechy własne czy przebłaganiem za cudze, że może być czasową próbą, jakiej ktoś zostaje poddany itp. Tłumaczenie cierpienia grzechem pierworodnym nie rozwiązuje problemu, bo nasuwa kolejne pytania i nierozwiązane wątpliwości. Podejmowane próby nie wyjaśniają problemu w sposób, który moglibyśmy uznać za naukowy, czyli taki, który byłby przekonujący dla współczesnego człowieka i odpowiadałby jego rozumowi.
Wolność całego stworzenia w działaniu
W istniejącej sytuacji zamierzam przedstawić wyjaśnienie, które można nazwać naukowym, bo jest to wyjaśnienie przyrodniczo-teologiczne. Otóż człowiek biologicznie przynależy do tego świata i podlega rządzącym nim prawom. Bez podstawowej wiedzy przyrodniczej nie da się wyjaśnić cierpienia człowieka na gruncie samej religii. Na gruncie religii można nadać cierpieniu sens, ale nie wyjaśnić mechanizmów jego powstania. Cierpienie fizyczne jest zjawiskiem biologicznym, co wynika głównie z faktu istnienia układu nerwowego i jego funkcjonowania. Cierpienie psychiczne czy duchowe jest również związane z funkcjonowaniem człowieka jako organizmu biologicznego.
Jak pogodzić obecność Boga z istniejącym w świecie cierpieniem, zdarzającymi się nieszczęściami? Rozwiązanie problemu leży w darze wolności, jakim zostało obdarowane całe stworzenie – nie tylko istota ludzka w darze wolnej woli, ale cała materia ożywiona i nieożywiona została obdarowana wolnością w działaniu. Wolność w działaniu całego stworzenia stanowi punkt wyjścia w wyjaśnieniu postawionego problemu. Zacznę krótko od wolnej woli człowieka.
Wolność w działaniu człowieka a zło fizyczne i moralne
Bóg obdarował człowieka wolną wolą i nigdy jej nie naruszy. Znaczy to, że Bóg nikogo do niczego nie przymusi. Jako wszechmocny mógłby to uczynić, ale nie zrobi tego, bo potraktowałby człowieka jak marionetkę, czyli sprowadziłby go do poziomu rzeczy; odbierając mu jego wolność w działaniu, odebrałby mu ludzką godność. Bóg przemawia do człowieka, ale ten musi chcieć otworzyć się na Niego.
Znaczy to, że jeżeli ktoś planuje okraść czy zabić drugą osobę, są to wybory, jakich dokonuje, na które Bóg ma ograniczony wpływ. Bóg choć wszechmocny, nie używa tu swojej wszechmocy, bo związał się z człowiekiem darem wolności. Przemawia do człowieka, ale nie używa siły. Z racji udzielonego człowiekowi daru wolności, w przypadku ludzi owładniętych złem może dojść do przerażających zbrodni czy nawet ludobójstw jak, przykładowo, podczas drugiej wojny światowej. Nie należy w takich sytuacjach pytać o to, dlaczego Bóg nie pozbawił oprawcy życia czy nie uciął mordercy ręki, bo jest to sprzeczne z naturą Boga. Bóg czyniłby zło jak szatan.
Bóg związał się z człowiekiem darem wolności do tego stopnia, że jako wszechmocny mógłby dokonać niezwykłego znaku – takiego, który powaliłby całą ludzkość na kolana: że wszyscy by w Niego uwierzyli. A jednak tego nie czyni, bo naruszyłby wolność istoty ludzkiej w dokonywanych wyborach, przymusiłby człowieka do uznania siebie.
Wolność w działaniu materii ożywionej i nieożywionej
Bóg obdarował wolnością w działaniu całe stworzenie, czyli całą materię ożywioną i nieożywioną – nie tylko człowieka. Nie mówimy tu o wyborach moralnych, bo do nich z racji rozumności zdolna jest na ziemi tylko istota ludzka, ale o wolności w sensie uszanowania przez Boga zachodzących w przyrodzie procesów, przemian. Bóg może na nie wpływać (np. spowalniać), ale nie działa wbrew ich naturze, bo burzyłby to, co sam ustanowił w akcie stwórczym.
Przykładowo, kiedy wodór łączy się z tlenem, powstaje tlenek wodoru, czyli woda. Bóg szanuje to prawo i jako wszechmocny nie sprawia, że z połączenia wodoru z tlenem nagle powstaje siarkowodór. Bóg szanuje wolność tej reakcji w jej zachodzeniu. Tak to stworzył i nie narusza tego. Wolność tej reakcji polega na byciu sobą, czyli na przebieganiu zgodnie z ustanowionym porządkiem. Dlatego nie znamy przypadku, aby z połączenia tlenu z wodorem powstał siarkowodór. Żeby powstał inny związek chemiczny, musi zaistnieć dodatkowy czynnik, czyli wejść w reakcję inny pierwiastek czy związek chemiczny. Podobnie jest we wszystkich innych zachodzących w przyrodzie reakcjach chemicznych. Zawsze będzie się to dokonywało w zgodzie z obowiązującymi prawami.
To samo dotyczy praw fizyki, takich jak prawo powszechnego ciążenia, zasada zachowania energii, zasada zachowania ładunku elektrycznego czy prawa opisujące oddziaływania elektromagnetyczne itd. Prawa te pozostają stałe i niezmienne, choć opisywane przez nie zjawiska mogą zależeć od różnych czynników.
W przypadku zachodzących w przyrodzie procesów biologicznych wygląda to podobnie. Wszystko przebiega zgodnie z obowiązującymi prawami (np. rozwój dziecka w łonie matki). Występujące w przyrodzie czynniki mogą jednak wpływać na przebieg tych procesów, a niekiedy prowadzić do ich zaburzeń lub zmian. Mogą to być czynniki wewnętrzne jak predyspozycje genetyczne czy zewnętrzne jak skażenie środowiska. W ich wyniku może dojść do nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmu, na przykład do rozwoju choroby nowotworowej lub innych zaburzeń. Coś wpłynęło na normalnie przebiegający proces (dodatkowy czynnik), co może wywołać określone następstwa. Bóg dał „wolność” procesom biologicznym w działaniu (i w reagowaniu na różnorodne czynniki) i to prawa biologii w powiązaniu z oddziałującymi czynnikami decydują o tym, że ktoś zachoruje.
Przykładowo, kiedy wystawiamy się na silne napromieniowanie radioaktywne, możemy ciężko zachorować. W tym wypadku nie mamy pretensji do Boga, bo rozumiemy przyczynę choroby i winą za nią obarczamy siebie lub inne osoby. W innych przypadkach wygląda to tak samo. Wystąpił jakiś czynnik, lecz często go nie znamy. I dlatego pytamy: „Dlaczego?”.
Krótko mówiąc, Stwórca dał wolność w działaniu nie tylko człowiekowi, ale i zachodzącym w tym świecie procesom. Wierzący przypisują Stwórcy udzielenie owego daru wolności, a niewierzący przypisują to samym istniejącym prawom. Jedni i drudzy zgadzają się jednak, że dokonujące się procesy działają w „wolny” sposób w tym świecie.
Wolność w działaniu całego świata materialnego a ludzkie cierpienia i nieszczęścia
Z racji udzielonej wolności Bóg współdziała z prawami przyrody. Nie działa wbrew nim, ale razem z nimi, bo inaczej burzyłby to, co sam ustanowił i w ten sposób zaprzeczyłby sobie jako Stwórca tych praw. I to trzeba uwzględnić w ocenie zachodzących w świecie zjawisk.
W tym świecie zachodzą procesy, w wyniku których zmienia się pogoda, zmieniają się pory roku, ziemia wydaje plony, ale w wyniku których występują też wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi czy choroby. Bóg szanując owe prawa, pozwala temu światu biec własnym rytmem – w granicach, jakie mu wyznaczył. Nad wszystkim czuwa, ale z racji udzielonej wolności pozwala światu biec ustalonym rytmem, bo takim go stworzył. Dlatego ziemia rodzi roślinność, czy tego chcemy czy nie, a napromieniowanie radioaktywne skutkuje ciężkimi chorobami. Występuje tu nieuchronność pewnych skutków.
Tu, na ziemi borykamy się z różnymi przeciwnościami – za cenę daru wolności w działaniu całego stworzenia.
Tłumaczy to niezrozumiałe nieraz zdarzenia jak wtedy, kiedy cała wieś prosi Boga o dobrą pogodę w czasie żniw, a tu spada grad i niszczy uprawy. Dlaczego? Czasami warunki atmosferyczne są tak niesprzyjające, złożone, że zachodzące wtedy procesy fizyczne prowadzą nieuchronnie do burzy czy gradu – tak, jak nieuchronnie w reakcji wodoru z tlenem powstaje tlenek wodoru. Bóg musiałby zadziałać wbrew prawom przyrody – w stopniu zadającym im gwałt. Dlatego pomimo usilnych modlitw może wystąpić niekorzystne zjawisko. Kiedy zaś jest możliwe współdziałanie z prawami przyrody, niesprzyjająca pogoda może się niespodziewanie wyklarować. Modlitwa o pogodę ma sens, ale z podanej racji w niektórych przypadkach możemy nie być wysłuchani. Z tych samych powodów może być podobnie w innych sytuacjach.
Rozumiemy to dobrze i akceptujemy w mikroskali. Nikt nie obwinia Boga za to, że się gorzej czuje, bo spadło ciśnienie. Wiążemy to z prawami rządzącymi tym światem podobnie jak ból głowy czy stawów.
W przypadku ciężkich chorób czy życiowych tragedii mamy jednak problem ze zrozumieniem tego i pytamy o obecność Boga. Nie obwiniamy Boga za to, że podniósł nam się poziom glukozy we krwi, że wzrósł cholesterol, że mamy niedobór witaminy C. Wszystko to rozumiemy i wiążemy z prawami rządzącymi tym światem. Ale kiedy pojawia się na przykład choroba nowotworowa, widzimy już związek z Bogiem i pytamy: „Dlaczego?”. Bo skutek jest poważniejszy (zagrożenie życia), ale mechanizm pozostaje ten sam. Z takich czy innych ziemskich przyczyn coś zafunkcjonowało inaczej w naszym organizmie. Przyczyna leży w tym świecie (np. uwarunkowania genetyczne czy zanieczyszczenie środowiska). Dzisiaj mówi się otwarcie w medycynie, że wiele chorób to choroby cywilizacyjne.
Podobnie jest z nieszczęśliwymi, tragicznymi zdarzeniami. Ich przyczyna również leży w tym świecie: albo w złych ludziach, albo w czyjejś nieuwadze, czyimś błędzie, albo w zjawiskach przyrodniczych itp.
Boża Opatrzność czuwa nad nami. Niejednokrotnie wybawia nas z opresji, o czym nawet nie wiemy. Ale uwzględnia też prawa rządzące tym światem, bo udzieliła im wolności w działaniu. Bóg troszczy się o nas, ale szanuje też prawa tego świata, bo swoją ojcowską miłością otacza wszystko, co stworzył. Stąd nasza sytuacja tu na ziemi jest wypadkową troski Boga o nas oraz wolności w działaniu całego stworzenia.
Bóg nie jest winny ludzkich cierpień ani nieszczęść
Nie należy pytać: „Dlaczego mnie to spotkało, choć jestem tak religijny?”. Nie ma związku przyczynowego między religijnością a chorobą czy tragedią, bo przyczyną tego nie jest Bóg. Związek występowałby wtedy, gdyby Bóg był tego sprawcą. A sprawcą są prawa rządzące tym światem lub ludzie.
Przykładowo, w organizmie Jana Pawła II pojawił się w okrężnicy guz wielkości pomarańczy, który został usunięty w wyniku interwencji chirurgicznej. Nie powiemy, że Bóg nie czuwał nad życiem papieża. Ale też nie interweniował, kiedy w jego organizmie zaczął rozwijać się guz. Był on skutkiem wystąpienia w organizmie pewnych procesów biologicznych (zaburzeń) i Bóg uszanował wolność tych procesów w działaniu. Problemowi zdrowotnemu zaradził zabieg chirurgiczny.
Zależność między prawym życiem a zdrowiem, pomyślnością w życiu występuje jako Boże błogosławieństwo – to prawda, ale nie jest to stała zależność, bo zależy to również od wielu czynników działających w tym świecie, którym Bóg udzielił wolności w działaniu. I tak ktoś może trwać wiernie przy Bogu i ciężko zachorować z powodu predyspozycji genetycznych czy wykonywania szkodliwej dla zdrowia pracy (chociaż jest możliwa Boska interwencja uruchamiająca czynniki zapobiegające temu), a ciężki grzesznik nie zachoruje, bo jest odporny genetycznie. Zachorowanie jest procesem biologicznym, a nie zjawiskiem religijnym. Procesy biologiczne przebiegają zaś zgodnie z obowiązującymi prawami i oddziałującymi na nie czynnikami. Bóg nie jest winny naszych chorób ani tragedii. Są one wynikiem funkcjonowania tego świata.
Wszechmoc Boga a ludzkie cierpienie i nieszczęścia
Ktoś powie: „To dlaczego Bóg nie interweniuje?”. Pewnie często interweniuje, o czym nawet nie wiemy. Czasami interweniuje w sposób, który nazywamy cudownym działaniem. Ale z racji udzielonego daru wolności w działaniu ten świat jest kierowany przez Boga, a nie sterowany. Gdyby Bóg zapobiegał wszelkim chorobom, tragediom, ingerowałby w bieg tego świata w takim stopniu, że byłby on sterowany i utraciłby swoją wolność w działaniu. Bóg użyłby swojej wszechmocy, ale 1) my stalibyśmy się sterowanymi marionetkami; tym samym nasze zbawienie jako istot bezwolnych i nierozumnych stałoby się niemożliwe. 2) A ten świat w ogólności jako pozbawiony daru wolności w działaniu nie byłby już twórczy i nie byłby Jego partnerem. Więcej byśmy stracili, niż zyskali. Smutną konsekwencją tego są sale szpitalne pełne ciężko chorych.
Z racji udzielonego całemu stworzeniu daru wolności, kiedy Bóg interweniuje w tym świecie, interweniuje współdziałając z nim, a nie działając wbrew jego prawom. Bóg szanuje swoje stworzenie. Jest to przejaw Jego miłości. Ktoś powie: „A co z cudami?”. Otóż tutaj Bóg również współdziała z prawami tego świata. Cuda nie naruszają praw tego świata, bo inaczej Bóg burzyłby to, co sam ustanowił. Czasami nie widać tego na pierwszy rzut oka, ale widać przy bliższym przyjrzeniu się. Temat wymaga oddzielnego potraktowania.
Wnioski praktyczne
Na koniec przedstawię praktyczne wnioski powyższej zasady na przykładzie zdrowia.
Skoro Bóg współpracuje z nami i współdziała z całym stworzonym światem, prosząc Go o zdrowie czy o pomyślność w życiu, należy jednocześnie samemu o to dbać. Należy prowadzić zdrowy tryb życia, robić kontrolne badania lekarskie, aby w porę wychwycić, że coś się zmienia w naszym organizmie. Skoro zachorowanie jest procesem biologicznym, należy kontrolować stan zdrowia. Strzeżonego Pan Bóg strzeże. Ileż mądrości jest w tym powiedzeniu! Jest to dokładnie to, o czym mówię. Skoro Bóg współpracuje z nami, musimy odrobić swoją lekcję. Należy całe swoje życie zawierzyć Bogu, ale trzeba też odrobić swoją lekcję.
W sytuacji zaś zachorowania, kto chce wyzdrowieć, powinien poddać się leczeniu. Skoro Bóg współdziała z tym światem, współdziała z metodami leczenia i poprzez nie może przywrócić zdrowie. Oto prosty przykład: jeżeli ktoś złamie nogę, nie prosi Boga o jej cudowne złożenie, ale udaje się do lekarza, do ortopedy. Po co Bóg ma używać swojej wszechmocy, naruszając przy tym, być może, prawa tego świata, skoro może to zrobić lekarz? I tak jest w wielu przypadkach. Bóg współpracuje z nami i z tym światem. Mamy środki mogące przywrócić zdrowie i należy z nich korzystać. Boga zaś należy prosić o ich skuteczne działanie.
Ktoś powie: „Tyle problemów z racji daru wolności”. Ale bez daru wolności wszystko byłoby odgórnie sterowane przez Boga. Ten świat utraciłby swoją podmiotowość, przestałby być Jego partnerem w tworzeniu i przekazywaniu istnienia oraz życia; byłby zabawką w ręku Boga. A Bóg pozwolił mu być sobą i decydować w dużym stopniu o tym, jaki będzie, jaki przybierze kształt (co widzimy po rozwoju świata przyrody czy po rozwoju cywilizacyjnym ludzkości). Są z tym nieraz związane bolesne doświadczenia, ale wartość daru wolności, naszej i całego stworzenia, znacznie przewyższa ponoszone koszty.
Zakończę sentencją, która obrazuje całe zagadnienie: „Lepiej gorzej się czuć z powodu zmiany pogody, niż nie czuć się wcale”. Tak jest skonstruowany ten świat, takie rządzą nim prawa. Dlaczego tak jest, to oddzielne zagadnienie.
cieszymy się, że odwiedzasz nasz portal. Jesteśmy tu dla Ciebie!
Każdego dnia publikujemy najważniejsze informacje z życia Kościoła w Polsce i na świecie. Jednak bez Twojej pomocy sprostanie temu zadaniu będzie coraz trudniejsze.
Dlatego prosimy Cię o wsparcie portalu eKAI.pl za pośrednictwem serwisu Patronite.
Dzięki Tobie będziemy mogli realizować naszą misję. Więcej informacji znajdziesz tutaj.

