Książka o warszawskim apologetyku, ks. Tadeuszu Gogolewskim, w 105. rocznicę urodzin

„Ks. Tadeusz Gogolewski. Świadek Vaticanum II i ostatni apologetyk XX wieku” – taki tytuł nosi książka Krzysztofa Polaka, wydana w serii „Przestrzenie wiary” krakowskiego wydawnictwa «scriptum». 11 lipca przypada 105. rocznica urodzin ks. Gogolewskiego, twórcy apologetyki analitycznej i długoletniego duszpasterza w warszawskim kościele sióstr wizytek.

W swej książce Krzysztof Polak opisuje nie tylko koleje życia i działalność naukową swego dawnego profesora, ale przede wszystkim jego walkę o zachowanie apologetyki jako odrębnej dziedziny w zespole nauk teologicznych. I choć ostatecznie w seminariach duchownych i na wydziałach teologicznych zastąpiła ją teologia fundamentalna, to można odnieść wrażenie, że obecnie ks. Gogolewski odnosi zwycięstwo zza grobu. Coraz częściej bowiem słychać głosy (począwszy od papieża Franciszka w konstytucji apostolskiej „Veritatis gaudium” z 2017 r. o reformie uczelni kościelnych) o potrzebie powrotu do apologii, czyli obrony wiary, a tym samym do apologetyki jako teorii tej obrony.

Autor książki przedstawia aktualność oryginalnej koncepcji ks. Gogolewskiego, według którego apologetyka powinna być nie teologiczną, lecz czysto racjonalną dziedziną nauki, badającą nie treść (czym zajmuje się teologia), ale sam fakt i wiarygodność Bożego objawienia.

Zwraca na to uwagę inny uczeń ks. Gogolewskiego, abp Tadeusz Wojda, który w przedmowie do książki przypomina, że jego promotor był spadkobiercą Warszawskiej Szkoły Apologetycznej, „która przez dziesięciolecia słynęła z bezkompromisowego dążenia do prawdy obiektywnej i demaskowania po drodze półprawd czy nieścisłości, przez co budziła respekt w świecie nauki”. „Życzę, by apologetyka krytyczna, dbająca o precyzję swojego wywodu, uczulona na pułapki stronniczości powróciła i stała się tą oczekiwaną odpowiedzią na postulat papieża Franciszka” – pisze przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski.

*

Tadeusz Gogolewski urodził się 11 lipca 1921 r. w Ciechanowie. Po święceniach kapłańskich w 1950 r. przygotowywał doktorat na Wydziale Teologii Katolickiej Uniwersytetu Warszawskiego, który obronił w 1952 r. Przez wiele lat pełnił funkcję kapelana sióstr zmartwychwstanek w Warszawie, Stryszawie i Wejherowie. W 1958 r. kard. Stefan Wyszyński włączył go do pierwszej grupy księży, którzy dzięki postalinowskiej odwilży mogli wyjechać na studia zagraniczne. Ks. Gogolewski został skierowany do Rzymu, na Wydział Filozoficzny Papieskiego Uniwersytetu św. Tomasza, zwanego potocznie Angelicum.

Rozpoczęte w 1958 r. studia stały się prawdziwą cezurą w jego życiu. Przypadły bowiem na czas pontyfikatu papieża Jana XXIII, przygotowań do Soboru Watykańskiego II i pierwszych jego sesji. Razem z innymi księżmi-studentami z Polski z uwagą śledził obrady soborowe, uczestniczył w dyskusjach z biskupami. Wrócił do Polski w 1964 r. nie tylko z doktoratem z filozofii, ale i z nową, soborową wizją Kościoła, którą jako jeden z pierwszych zaczął propagować w swoich wykładach w warszawskim seminarium i w publikowanych artykułach. Sobór uformował go i naznaczył do tego stopnia, że aż do końca swej pracy dydaktycznej większą część wykładów i seminariów poświęcał komentowaniu jego dokumentów, a zwłaszcza Konstytucji dogmatycznej o Kościele „Lumen gentium”, w której widział nauczanie soborowe skondensowane „w pigułce”.

Oprócz wykładania w warszawskim seminarium duchownym (w latach 1964-1976), ks. Gogolewski został w 1966 r. zatrudniony na Akademii Teologii Katolickiej na kierunku apologetyki, najpierw jako adiunkt, potem docent, wreszcie od 1979 r. jako kierownik Katedry Apologetyki, która po reorganizacji w 1986 r. stała się Katedrą Teorii Apologetyki. W międzyczasie, w 1980 r. został profesorem nadzwyczajnym. Jeszcze po przejściu na emeryturę na początku lat 90. przez kilka lat wykładał, a także prowadził seminarium magisterskie i licencjackie, pozostając kuratorem tej specjalizacji.

Początkowo, będąc współpracownikiem twórcy Warszawskiej Szkoły Apologetycznej, słynnego ks. prof. Wincentego Kwiatkowskiego, przygotowywał habilitację nt. ojca naukowej apologetyki Johanna Sebastiana Dreya, który jako pierwszy dokonał próby odejścia od wyznaniowego charakteru tej dziedziny wiedzy. To właśnie badania nad początkami tej dyscypliny ukształtowały apologetyczne poglądy ks. Gogolewskiego. Od Dreya zaczerpnął on rozróżnienie między treścią Objawienia (którą zajmuje się teologia) a faktem Objawienia (domena apologetyki), od Kwiatkowskiego zaś racjonalny, pozateologiczny charakter refleksji nad jego wiarogodnością. Przeciwstawiał się tym samym twórcy teologii fundamentalnej, ks. René Latourelle, według którego nie sposób o Objawieniu nie mówić językiem wiary. Powstała w ten sposób oryginalna wersja apologetyki, którą sam autor nazwał analityczną. Ks. Gogolewski porzucił więc dawną wizję apologetyki jako obrony wiary, ubranej w język nauki, na rzecz pozateologicznej refleksji nad tą obroną. Był przekonany, że współczesny Kościół świetnie broni się sam dokumentami Soboru Watykańskiego II, które wystarczy poddać rzetelnej analizie.

Opublikował też książkę o ks. Bolesławie Szkiłądziu, przedwcześnie zmarłym współpracowniku św. Jana XXIII.

Ks. Gogolewski zmarł nagle w Warszawie, 14 września 2003 r. Upamiętnia go tablica w kościele sióstr wizytek, w którym był duszpasterzem przez 39 lat, pomagając swemu przyjacielowi, ks. Janowi Twardowskiemu.

*

Krzysztof Polak, „Ks. Tadeusz Gogolewski. Świadek Vaticanum II i ostatni apologetyk XX wieku” (seria „Przestrzenie wiary”), Wydawnictwo «scriptum», Kraków 2026, ss. 430.