Księża sygnatariusze Aktu Niepodległości Litwy

Dziś Litwa obchodzi 104. rocznicę proklamowania Aktu Niepodległości. Historyczny dokument podpisało 20 sygnatariuszy, reprezentujących szerokie spectrum polityczne. Wśród sygnatariuszy było 4 księży związanych z litewskim ruchem niepodległościowym.

Kościół zawsze angażował się po stronie ruchów patriotycznych i narodowych, nie dziwi więc obecność 4 księży wśród 20 członków Litewskiej Rady Państwowej (Taryby), która 16 lutego 1918 r. w momencie trwania jeszcze I wojny światowej i okupacji niemieckiej proklamowała niepodległość Litwy.

Sygnatariusze byli w większości ludźmi młodymi; trzech nie przekroczyło 30. roku życia, tylko czterech miało więcej niż 50 lat. Najstarszy wiekiem był przewodniczący Rady Jonas Basanavičius (66 lat), najmłodszy miał 25 lat. Większość sygnatariuszy litewskiego Aktu Niepodległości wywodziła się ze środowisk chłopskich, ale były też cztery osoby pochodzenia szlacheckiego: w tym Stanisław Narutowicz. Reprezentowali główne nurty polityczne: od bezpartyjnych i chrześcijańskich demokratów do socjaldemokratów włącznie. Wśród osób wierzących byli katolicy i jeden ewangelik reformowany, Jokūbas Šernas.

Księża, którzy później weszli w skład Taryby, angażowali się wcześniej, w czasach zaborów w litewskie odrodzenie narodowe. Jeden z nich, Vladas Mironas, za swoją postawę patriotyczną był represjonowany jeszcze w czasach szkolnych: został wydalony wraz z grupą litewskich kolegów katolików za odmowę modlitwy w języku rosyjskim (w 1896 r.).

Duchowieństwo popierało dążenia niepodległościowe, propagując naukę języka litewskiego w szkołach, działalność kulturalną i wydawanie prasy w języku narodowym. Narażało to księży na szykany nie tylko ze strony władz zaborczych, ale też prowadziło do konfliktów z ludnością polską. Późniejszy sygnatariusz ks. Alfonsas Petrulis rozwijając działalność duszpasterską i kulturalną w języku litewskim na terenie Wileńszczyzny wszedł w ostry konflikt z polskimi parafianami. W czasie walk polsko-litewskich został nawet dwukrotnie aresztowany przez wojsko polskie – wiosną i latem 1919 r.

Akt Niepodległości Litwy ogłoszony 16 lutego 1918 r., gdy Litwa była okupowana przez Niemców, był wyrazem litewskich dążeń do odbudowy niezależnego państwa. Faktyczna niepodległość była możliwa dopiero po zakończeniu wojny. 11 listopada 1918 r. w Wilnie powstał pierwszy litewski rząd państwowy, na czele którego stanął Augustinas Voldemaras. 6 kwietnia 1919 r. Antanas Smetona został zaprzysiężony w Kownie na pierwszego prezydenta państwa litewskiego.

Trzech z księży-sygnatariuszy włączyło się aktywnie w prace parlamentu litewskiego, osiągając nawet wysokie stanowiska.

Ks. Kazimieras Šaulys był posłem do Sejmu Ustawodawczego. Przyczynił się do sformułowania artykułów dotyczących wiary we wszystkich konstytucjach obowiązujących w latach 1918-1928.

Ks. Justinas Staugaitis został wybrany posłem do Sejmu Ustawodawczego, później uczestniczył w pracach parlamentu I i II kadencji. W Sejmie II kadencji pełnił wysoki urząd marszałka. W 1926 r. został wybrany biskupem nowo powstałej diecezji w Telszach.

Ks. Vladas Mironas, poseł Sejmu III kadencji (1926-27) oraz naczelny kapelan Armii Litewskiej w latach 1929-1938, został w marcu 1938 r. powołany na stanowisko premiera. Urząd ten pełnił przez rok, do marca 1939 r.

Po wybuchu II wojny światowej sygnatariusze byli szczególnie narażeni na represje ze strony Sowietów. Z 15 sygnatariuszy, którzy doczekali początku II wojny światowej, 2 zostało zabitych przez NKWD, kolejnych 4 zostało zesłanych na Syberię, 2 z nich tam zmarło; 6 sygnatariuszy uciekło na Zachód i znalazło schronienie na emigracji: wśród nich pierwszy prezydent niepodległej Litwy – Antanas Smetona (zmarł w 1944 r. w USA).

Jeśli chodzi o losy księży-sygnatariuszy, to ks. Alfonsas Petrulis zmarł nagle jeszcze przed wojną w 1928 r. (w wieku 55 lat); bp Justinas Staugaitis zmarł w 1943 r., ks. Vladas Mironas zginął w łagrze w 1953 r., a ks. Kazimieras Šaulys wyemigrował w lipcu 1944 r. do Szwajcarii, gdzie zmarł w 1964 r.

Na marginesie warto dodać, że na Akcie Niepodległości Litwy widnieje także podpis Stanisława Narutowicza (zm. 31 grudnia 1932 r.), starszego brata Gabriela, pierwszego prezydenta II RP. Stanisław, podkreślając swoją polskość złożył podpis na dokumencie w niezlituanizowanej formie, czyli Narutowicz, nie: Narutavičius, (pod taką wersją nazwiska jest znany w litewskiej historiografii).

Inna ciekawostka jest związana sygnatariuszem Jokūbasem Šernasem, który zmarł jako pierwszy z 20. osobowego grona (w 1926). Osierocił on rocznego syna, który później stał się gwiazdą francuskiego kina znanym jako Jacques Sernas. Sławę przyniosła mu rola Parysa w amerykańskiej superprodukcji „Helena Trojańska” (1956). Pod koniec swej kariery artystycznej Jacques Sernas wcielił się w role duchownych: zagrał kard. Maurice’a Feltina we włoskim filmie telewizyjnym: „Ojciec Giovanni – Jan XXIII” (2002) oraz amerykańskiego duchownego o litewskich korzeniach abpa Paula Marcinkusa w miniserialu: „Jan Paweł I – uśmiech Boga” (2006).