Muzea kościelne potrzebują zmian prawnych i stałego finansowania

Muzea kościelne w Polsce potrzebują uregulowania statusu prawnego i stabilnego finansowania, które pozwoli im nie tylko chronić cenne zbiory, lecz także rozwijać działalność wystawienniczą i edukacyjną – powiedział KAI ks. kan. Jacek Kurzydło, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie. Podczas Konferencji Środowiska Muzeów Kościelnych w Lesznowoli pod Warszawą, która odbyła się 12 października, przedstawiciele środowiska dyskutowali o sytuacji prawnej i finansowej tych placówek, digitalizacji zbiorów oraz ich bezpieczeństwie.

W Polsce działa kilkadziesiąt muzeów diecezjalnych, a także mniejsze muzea parafialne, klasztorne czy zakonne. Muzea te przechowują dzieła sztuki sakralnej, paramenty liturgiczne, dokumenty i pamiątki historyczne. Ich ochrona i udostępnianie stanowią część szerszej troski o polskie dziedzictwo kulturowe, wymagającej współdziałania Kościoła, państwa, samorządów i innych instytucji.

Dlatego spotkanie w Lesznowoli obejmowało trzy obszary tematyczne: kwestie administracyjno-prawne i finansowe, katalogowanie i digitalizację zbiorów oraz bezpieczeństwo i ochronę muzealiów.

Sytuacja prawno-finansowa

W rozmowie z KAI ks. kan. Jacek Kurzydło, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, będący także członkiem zarządu Stowarzyszenia Muzeów i Skarbców Kościelnych Ars Sacra, zwrócił uwagę, że sytuacja muzeów kościelnych w Polsce jest bardzo zróżnicowana. Duże ośrodki, m.in. w Warszawie, Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu, starają się prowadzić działalność na profesjonalnym poziomie. Wiele mniejszych placówek ma jednak trudności z zapewnieniem odpowiednich warunków ekspozycji i rozwoju zbiorów.

Jednym z głównych problemów, wyjaśnił rozmówca KAI, jest brak osobowości prawnej większości muzeów kościelnych oraz brak uzgodnienia regulaminów ich funkcjonowania z Ministerstwem Kultury. W rezultacie placówki, które przechowują często wyjątkowe zbiory, nie zawsze mają formalny status muzeum w rozumieniu państwowych przepisów.

Jak zaznaczył ks. Kurzydło, problem wynika m.in. z obowiązujących rozwiązań ustawowych, które odmiennie traktują muzea prowadzone przez państwo i samorządy oraz wszystkie inne instytucje zajmujące się ochroną dziedzictwa. Ta sytuacja utrudnia muzeom kościelnym uzyskanie stabilnego wsparcia finansowego.

„Prowadzenie muzeum to jest wydatek. Zajmowanie się w ogóle działalnością kulturalną ma charakter deficytowy z założenia, bo nawet definicja muzeów mówi o tym, że nie jest to instytucja nastawiona na zysk” – powiedział KAI dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie.

Zwrócił uwagę, że muzea kościelne mogą korzystać z dotacji na konkretne przedsięwzięcia, takie jak przygotowanie wystaw, modernizacja czy digitalizacja zbiorów. Takie wsparcie nie zastępuje jednak środków potrzebnych na bieżące funkcjonowanie placówek, w tym wynagrodzenia pracowników, utrzymanie obiektów i spełnianie wymogów bezpieczeństwa.

„To jest pomoc doraźna. Ona nie zastąpi tego finansowania stałego, które jest potrzebne” – podkreślił.

Przedstawiciele muzeów kościelnych zabiegają o zmiany, które pozwoliłyby lepiej uwzględnić ich rolę w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego. Jak zaznaczył ks. Kurzydło, środowisko liczy na nowelizację ustawy o muzeach. Podkreślił zarazem, że postulaty dotyczące wsparcia państwa nie oznaczają przeniesienia na nie całej odpowiedzialności za finansowanie placówek.

Istotne jest również zwiększenie zaangażowania kościelnych organizatorów muzeów. Zdaniem rozmówcy KAI, biskupi i władze zakonne powinni dostrzegać, że ochrona i popularyzacja dziedzictwa kulturowego wymaga nakładów finansowych, a działalność muzealna może być ważnym narzędziem ewangelizacji.

Digitalizacja zbiorów

Drugim ważnym zagadnieniem poruszanym podczas konferencji jest katalogowanie i digitalizacja zbiorów. Ks. Kurzydło ocenił, że proces ten postępuje, choć jego tempo zależy od możliwości poszczególnych placówek i pozyskiwanych przez nie środków.

Jako przykłady wskazał Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej i Muzeum Archidiecezji Warmińskiej, które od kilku lat zdobywają kolejne granty na digitalizację. Efekty tych działań można oglądać na stronach internetowych muzeów, gdzie udostępniane są także opracowania dotyczące poszczególnych obiektów.

Jak podkreślił ks. Kurzydło, cyfrowa dokumentacja ułatwia popularyzację wiedzy o sztuce i dziedzictwie Kościoła. Rozwój tego obszaru wymaga jednak zarówno pozyskiwania funduszy, jak i większej świadomości znaczenia digitalizacji w samych instytucjach kościelnych.

Ochrona zbiorów w sytuacjach kryzysowych

Podczas konferencji omawiane były ponadto zagrożenia dla zbiorów muzealnych, w tym pożary, kradzieże, wandalizm oraz sytuacje związane z konfliktem zbrojnym.

Ks. Kurzydło zaznaczył, że muzea kościelne, szczególnie diecezjalne, przygotowują plany ochrony zbiorów na wypadek wojny, a proces ten jest kontynuowany. Przywołał także szkolenia zorganizowane dwa lata temu przez archidiecezję krakowską dla proboszczów, poświęcone zagrożeniom wojennym i innym sytuacjom kryzysowym.

Dodał, że przedstawiciele środowiska muzealnego zostali zaproszeni na spotkanie ze stroną rządową, podczas którego mają być omawiane kwestie zabezpieczenia zbiorów na wypadek wojny oraz możliwości wsparcia oferowanego przez państwo instytucjom kultury.

Wspólna odpowiedzialność za dziedzictwo

Zdaniem ks. Kurzydły, ważnym efektem spotkania jest przedstawienie postulatów środowiska przedstawicielom Narodowego Instytutu Muzeów i administracji państwowej, a także pokazanie skali i poziomu działalności placówek kościelnych.

„To nie są jakieś takie zaściankowe izby pamięci, ale naprawdę wiele muzeów kościelnych, diecezjalnych jest instytucjami, które swoim poziomem działalności dorównują jednostkom samorządowym czy ministerialnym” – podkreślił.