Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów

24 marca, obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Tego dnia w 1944 roku, w wyniku donosu niemieccy żandarmi rozstrzelali w Markowej dziewięcioosobową rodzinę Ulmów. Rozbudowany program obchodów przygotowało Muzeum w Markowej. Natomiast w uroczystości w Kaplicy Pamięci przy Sanktuarium Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Nowej Ewangelizacji w Toruniu weźmie udział prezydent Karol Nawrocki.

W związku z obchodami Narodowego Dnia Pamięci organizowane są Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów. Ich inicjatorem i koordynatorem jest tamtejsze Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej, a noszące imię rodziny zamordowanej 82 lata temu. Cykl zaplanowanych przez Muzeum wydarzeń rozpoczął się wczoraj a zakończy 28 marca. Modlitwy, panele, prelekcje i koncerty odbędą się w Markowej, Łańcucie, Rzeszowie i Warszawie.

Prezydent Karol Nawrocki 24 marca weźmie udział w uroczystości odsłonięcia kolejnych nazwisk na Tablicach Pamięci w Kaplicy Pamięci przy Sanktuarium Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Nowej Ewangelizacji w Toruniu. Tablice poświęcone są pomordowanym Polakom ratującym Żydów w czasie II wojny światowej. Planowane jest wystąpienie prezydenta.

III Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów

Dni Dziedzictwa zostały zainaugurowane w niedzielę w kościele pw. św. Doroty w Markowej uroczystą liturgią pod przewodnictwem bpa Jana Wątroby, w intencji wszystkich Polaków, którzy podczas okupacji niemieckiej nieśli pomoc prześladowanym Żydom.

Dziś w ramach Szkoły Etyki Muzeum Ulmów, w domu parafialnym w Markowej odbyła się sesja edukacyjna pt. „Niemców ucieczka od odpowiedzialności za zbrodnie II wojny światowej”. W wydarzeniu uczestniczył red. Mariusz Pilis, dokumentalista, m.in. autor filmu „Historia jednej zbrodni” oraz Waldemar Rataj, dyrektor Muzeum w Markowej.

Natomiast 24 marca o godz. 9.30 na terenie cmentarza w Jagielle-Niechciałkach odbędzie się modlitwa za Żydów, ofiary Holokaustu i inne ofiary II wojny światowej pochowane w tym miejscu. Wydarzeniu będzie przewodniczył abp Adam Szal, metropolita przemyski. W tym samym czasie na cmentarzu parafialnym w Markowej zaplanowano modlitwy i spotkania przy grobach mieszkańców tej wsi, którzy podczas II wojny światowej udzielili pomocy i schronienia Żydom.

O godzinie 11.00 w ramach ceremonii pamięci „Gorejąc wolni” odsłonięte zostaną kolejne tabliczki upamiętniające bohaterskich mieszkańców Podkarpacia, którzy z narażeniem życia pomagali żydowskim sąsiadom. Ich nazwiska zostaną uwiecznione na Ścianie Pamięci markowskiego Muzeum. Odsłonięte zostaną tabliczki: Cecylii Adamiak i Heleny Adamiak, Marii i Antoniego Bytnarów, Bronisławy i Jana Solarzów oraz Anieli i Ludomira Leszczyńskich.

Po południu w siedzibie Caritas w Łańcucie odbędzie się „Dialog w sprawie człowieka” – sympozjum Szkoły Etyki Muzeum Ulmów z okazji 40. rocznicy wizyty Jana Pawła II w synagodze większej w Rzymie (13 kwietnia 1986 roku). Zaplanowano prezentację filmu dokumentalnego  na temat tego wydarzenia i panel dyskusyjny.

W Miejskim Domu Kultury w Łańcucie zaplanowano zaś Festiwal Pieśni Dawidowych – koncert w ramach stałego cyklu prezentacji muzycznych, inspirowanego biblijną Księgą Psalmów. Głównym organizatorem cyklu jest Fundacja im. Rodziny Ulmów SOAR. Festiwal tworzy przestrzeń spotkania tradycji religijnej chrześcijaństwa i judaizmu, podkreślając ich wspólne dziedzictwo duchowe. W Wojewódzkim Domu Kultury w Rzeszowie odbędzie się zaś uroczystość wręczenia nagród laureatom Konkursu pod nazwą IV Plener fotograficzny „Śladami Józefa Ulmy”.

W czwartek 26 marca w Miejskiej Bibliotece Publicznej zaplanowano wykład Agnieszki Kuźniar, przewodniczki Muzeum Polaków Ratujących Żydów, nauczycielki języka polskiego w Zespole Szkół nr 3 w Łańcucie, pt. „Kto pomoże Żydowi? O bohaterstwie Polaków ratujących Żydów nie tylko w Markowej”. Wydarzenie organizowane w ramach Szkoły Etyki Muzeum Ulmów adresowane jest do młodzieży szkół średnich.

Tego samego dnia w Zagrodzie Wsi Markowa i Muzeum Ulmów odbędzie się sesja edukacyjna z udziałem nauczycieli z Niemiec i Ukrainy – uczestników
wizyty studialnej w Markowej;. Zaplanowano wykład i spotkanie z dr. Marcinem Chorązkim, historykiem, pracownikiem Fundacji im. Zofii i Jana Włodków.

Jednym z najistotniejszych punktów III Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów będzie debata pisma muzealnego „Niepodległość i Pamięć” z okazji 10. rocznicy otwarcia wystawy stałej w Muzeum w Markowej. W dyskusji wezmą udział: dr Mateusz Szpytma, wiceprezes IPN, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Waldemar Rataj, dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów oraz dr Jacek Konik, kierownik Działu Historii i Badań Naukowych Muzeum Niepodległości.

Zwieńczeniem III Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów będzie zaplanowane na 28 marca w Muzeum w Markowej spotkanie z dr. Wojciechem Hanusem, autorem książki pt. „Zbrodnia (nie) osądzona”. Książka „Zbrodnia (nie)osądzona. Losy żandarmów niemieckich biorących udział w mordzie na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich Żydach” poświęcona jest pięciu funkcjonariuszom niemieckiej żandarmerii z posterunku w Łańcucie, którzy 24 marca 1944 roku dopuścili się zbrodni na rodzinie Ulmów i żydowskiej rodzinie Goldmanów.

Studium opisuje przede wszystkim ich bezwzględną działalność w latach okupacji, pozbawioną jakichkolwiek skrupułów i norm moralnych, a także próby
ich odnalezienia i osądzenia przez polski wymiar sprawiedliwości po II wojnie światowej. Spośród żandarmów niemieckich uczestniczących w zbrodni
w Markowej tylko jeden, Josef Kokott, został odnaleziony i skazany na karę śmierci, zamienioną najpierw na dożywotnie więzienie, a następnie na 25 lat
pozbawienia wolności.

Muzeum POLIN

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN upamiętnia Polaków, którzy pomagali Żydom podczas okupacji niemieckiej dokumentując i upowszechniając ich historie w internetowym portalu wiedzy Polscy Sprawiedliwi.

Stołeczne Muzeum upamiętnia przede wszystkim osoby uhonorowane przez Instytut Yad Vashem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, a także ukrywających się z ich pomocą Żydów. Historie pomocy popularyzuje na tle społeczno-politycznego kontekstu okupacji niemieckiej, uwzględniając złożoność i zróżnicowanie postaw Polaków wobec Zagłady. Kolekcja, gromadzona od 2007 r., liczy ponad 1000 historii pomocy.

Co roku, w Narodowym Dniu Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, przybliżamy historie Polek i Polaków, których dotknęła najcięższa z niemieckich represji – kara śmierci za pomoc Żydom. Liczba osób represjonowanych nie została dotąd precyzyjnie określona. Dotychczas zespołowi badawczemu Instytutu Pamięci Narodowej udało się ustalić tożsamość ponad 500 ofiar.

W piątek 27 marca w Muzeum Niepodległości w Warszawie odbędzie się z kolei debata pt. „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów”. Wezmą w niej udział dr Mateusz Szpytma – wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej, Karol Madaj – p.o. dyrektor Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego oraz Waldemar Rataj – dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Początek o godz. 12.00.

24 marca – Dzień Pamięci Polaków ratującym Żydów 

Ustawa ustanawiająca Dzień Pamięci Polaków ratującym Żydów została uchwalona przez parlament zdecydowaną większością głosów, a następnie 20 marca 2018 r. podpisana przez prezydenta Andrzeja Dudę. Główną ideą jest symboliczne uhonorowanie heroicznych czynów rodaków, którzy aktywnie przeciwstawili się zbrodniczym planom III Rzeszy Niemieckiej, spiesząc na ratunek ofiarom Zagłady.

Wybór obchodów, 24 marca, nie jest przypadkowy. Tego dnia w 1944 roku, w wyniku donosu niemieccy żandarmi rozstrzelali w Markowej rodzinę Ulmów: ciężarną Wiktorię i jej męża Józefa oraz ich 6 dzieci: Stanisławę, Barbarę, Władysława, Franciszka, Antoniego i Marię. Wraz z nimi zginęło 8 ukrywanych przez nich Żydów z rodzin Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów.

W 1995 r. Józefowi i Wiktorii nadano pośmiertnie tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. W 2010 r. prezydent Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. 17 marca 2016 r. otwarte zostało w Markowej (woj. podkarpackie) pierwsze w Polsce Muzeum Polaków Ratujących Żydów, które przyjęło imię rodziny Ulmów.

Co roku w uroczystościach Narodowego Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów uczestniczą przedstawiciele władz państwowych i samorządowych oraz delegacje instytucji (m.in. Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, IPN, Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata), odpowiedzialnych za upamiętnianie Polaków, którzy z narażeniem życia ratowali Żydów w czasie okupacji niemieckiej.

Małżonkowie Józef i Wiktoria Ulmowie mieszkali wraz z sześciorgiem dzieci w Markowej na Podkarpaciu. W czasie okupacji ukrywali w swoim gospodarstwie ośmioro Żydów. 24 marca 1944 r. w nocy do ich domu wtargnęli hitlerowcy. Najpierw zamordowali ukrywanych Żydów, a potem całą rodzinę Ulmów, w tym Wiktorię, która była w dziewiątym miesiącu ciąży, a także sześcioro ich dzieci, z których najstarsze miało 8 lat, a najmłodsze 1,5 roku.

10 września 2023 roku cała rodzina została beatyfikowana podczas uroczystości w ich rodzinnej Markowej.

Od 10 lat w Markowej funkcjonuje Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów. Jest to pierwsza instytucja muzealna poświęcona Polakom, którzy z narażeniem życia nieśli pomoc prześladowanym w czasach niemieckiej okupacji Żydom. Placówka przyciąga rzesze zwiedzających z kraju i zagranicy.