O. Tomasz Franc: każdy, kto zgłasza wykorzystanie, powinien czuć się bezpiecznie i zostać tak samo potraktowany

Chcemy, żeby każdy, kto zgłosi wykorzystanie seksualne, mógł się czuć bezpiecznie i liczyć na taki sam standard postępowania, niezależnie od tego, do której diecezji czy którego zgromadzenia zakonnego się zgłosi – powiedział w rozmowie z KAI o. Tomasz Franc OP, koordynator szkolenia dla kościelnych delegatów ds. ochrony dzieci i młodzieży, które odbywa się 13-14 listopada w Warszawie-Falenicy. W spotkaniu bierze udział około 40 osób. Dominikanin przyznał, że chciałby, aby delegaci chętniej korzystali w tej trudnej posłudze ze szkoleń i superwizji.

Anna Rasińska (KAI): Ilu delegatów weźmie udział w szkoleniu? Jakie diecezje i zgromadzenia zakonne będą oni reprezentować?

Tomasz Franc OP: Spodziewamy się około 40 osób. To jedno z dwóch szkoleń, które organizujemy co roku, by podnosić jakość pracy delegatów. Od ubiegłego roku listopadowe spotkanie jest adresowane przede wszystkim do osób, które dopiero rozpoczynają tę pracę. Mogą w nim uczestniczyć także delegaci, którzy chcą pogłębić swoje kompetencje w przyjmowaniu zgłoszeń i prowadzeniu dochodzenia wstępnego. Tym zagadnieniom poświęcone są oba dni.

Jeśli chodzi o diecezje i zgromadzenia zakonne, podczas szkoleń nie dzielimy uczestników według tego, kogo reprezentują. Uważam, że udział w szkoleniach powinien być obowiązkowy dla wszystkich delegatów, jednak w skali roku uczestniczy w nich około 60 proc. delegatów. To dla mnie niezrozumiałe i niepokojące, zważywszy na to, jak trudna i odpowiedzialna jest ta posługa. Wielu przełożonych dba o to, by ich delegaci uczestniczyli w szkoleniach, ale wciąż zdarza się, że delegaci z niektórych diecezji czy zgromadzeń zakonnych nie biorą w nich udziału.

Jak ojciec myśli, dlaczego tak się dzieje?

Cóż, być może dlatego, że udział w szkoleniach jest dobrowolny. Jako przedstawiciel delegatów chciałbym, żebyśmy traktowali regularne szkolenie jako część naszej posługi. Niektórzy być może mają zbyt wiele innych obowiązków albo uważają, że ich dotychczasowe przygotowanie jest wystarczające. Dla mnie jednak każde takie spotkanie to okazja do zdobycia wiedzy, wymiany doświadczeń i budowania sieci wzajemnego wsparcia.

Chodzi o to, żeby delegat nie czuł się osamotniony w swojej pracy. Dobrze, by wiedział, do kogo może się zwrócić w sąsiedniej diecezji albo w zgromadzeniu zakonnym działającym na terenie jego diecezji. Z czasem takie kontakty mogą pomóc stworzyć zespoły, w których delegaci będą ze sobą współpracować, wspierać się i wspólnie przyglądać się swojej pracy.

W tak trudnej posłudze kontakt z osobami o podobnych doświadczeniach wydaje się szczególnie potrzebny. Jaką rolę w budowaniu tych relacji odgrywają szkolenia?

Właśnie z takiego założenia wychodzimy. W naszym programie są dwa szkolenia. Listopadowe jest skierowane przede wszystkim do osób, które rozpoczynają pełnić obowiązki delegata, a majowe, zwykle organizowane w Gnieźnie, ma bardziej zaawansowany program. W nim również mogą uczestniczyć początkujący delegaci. W maju skupiamy się na jednym zagadnieniu. Zajmowaliśmy się już bezbronnością dorosłych, a na 2027 rok rozważamy temat nadużywania władzy.

W listopadzie uczymy się, jak przyjmować zgłoszenia z empatią i z uwzględnieniem obowiązków prawnych delegata. Omawiamy konkretne sprawy w sposób, który zapewnia anonimowość osób, których dotyczą. Podobnie pracują psychologowie i psychoterapeuci. Analiza przypadków pozwala rozmawiać o tym, jak postąpiliśmy w danej sytuacji, co budziło nasze wątpliwości i gdzie mogliśmy popełnić błąd.

Ważną częścią szkolenia jest też rozpoznawanie własnych emocji, które pojawiają się przy przyjmowaniu zgłoszeń. Każda taka rozmowa może poruszyć także delegata. Świadomość własnych reakcji ma duże znaczenie w bezpośrednim kontakcie z osobą skrzywdzoną. Delegaci mogą również korzystać z superwizji.

Podczas warsztatów delegaci mają okazję lepiej się poznać i dowiedzieć się, do kogo mogą się zwrócić po wsparcie. Są wśród nas osoby z doświadczeniem w prawie, psychologii, psychoterapii, pedagogice, seksuologii czy teologii. Na listopadowym szkoleniu swoją praktyką dzielą się przede wszystkim sami delegaci. Do udziału w majowym spotkaniu zapraszamy również praktyków i naukowców spoza systemu ochrony.

Jakie zagadnienia znajdą się w programie tegorocznego szkolenia?

Pierwsze zajęcia poprowadzi ks. dr Wojciech Rzeszowski z Biura Delegata KEP ds. Ochrony Dzieci i Młodzieży. Będziemy rozmawiać o tym, jak zadbać o warunki rozmowy i nawiązać kontakt z osobą zgłaszającą krzywdę. Chodzi o to, by przyjąć ją z empatią i uważnością, zachowując przy tym granice swojej roli.

W sobotę przyjrzymy się konkretnym sprawom. Ks. dr Arkadiusz Harbar, specjalista w zakresie prawa kanonicznego, kanclerz kurii diecezji świdnickiej, omówi prawne aspekty pracy delegata. Przejdziemy krok po kroku przez przyjęcie zgłoszenia i prowadzenie dochodzenia wstępnego. Będziemy rozmawiać o tym, jakie informacje należy zebrać, jak szukać świadków i jak przekazać osobie zgłaszającej informacje o wynikach pracy. Omówimy też zakres odpowiedzialności delegata i jego przełożonego.

Ks. Zygmunt Kostka, salezjanin i przedstawiciel Fundacji Świętego Józefa, przedstawi jedną ze spraw, którymi zajmował się jako delegat. Opowie, jakie decyzje podejmował, co za nimi przemawiało i jak wpłynęły one na dalszy przebieg sprawy.

Paulin o. Marek Tomczyk, doktor psychologii, poprowadzi wykład poświęcony temu, jak rozpoznawać własne reakcje emocjonalne podczas przyjmowania zgłoszenia. Z kolei warsztaty prowadzone przez s. Agnieszkę Jarkowską, kapucynkę, pomogą uczestnikom lepiej się poznać i zobaczyć, jak mogą korzystać ze swoich doświadczeń i kompetencji w codziennej pracy.

Jakie dostrzega już ojciec efekty tych szkoleń?

Zaskoczyło mnie, jak duże jest zainteresowanie szkoleniem listopadowym. Kiedy wyodrębniliśmy je z programu zaawansowanego, zależało nam na tym, żeby osoby rozpoczynające posługę mogły swobodnie zadawać pytania i rozwijać kompetencje od podstaw. Spodziewałem się, że na spotkanie skierowane przede wszystkim do początkujących zgłosi się mniej osób. Tymczasem także w tym roku weźmie w nim udział około 40 uczestników. Myślę, że to pokazuje, jak bardzo delegaci potrzebują przestrzeni, w której mogą się uczyć i rozmawiać o swojej pracy.

W systemie ochrony dużo mówi się też o przygotowaniu praktycznych instrukcji dla delegatów, kuratorów i duszpasterzy. W przypadku delegatów chodzi przede wszystkim o wspólny standard przyjmowania zgłoszeń. Chcemy, żeby osoba skrzywdzona mogła czuć się bezpiecznie i liczyć na taki sam standard postępowania, niezależnie od tego, do której diecezji czy którego zgromadzenia zakonnego się zgłosi. Wspólne zasady pomogą nam też dostrzec, czy na którymś etapie nie przeoczyliśmy potrzeby osoby zgłaszającej.

Jak ocenia ojciec obecny poziom przygotowania delegatów?

Trudno mi ocenić przygotowanie wszystkich delegatów, ponieważ nie sprawdzamy ich kompetencji za pomocą egzaminów czy testów. Widzę natomiast duże zaangażowanie osób, które dobrowolnie uczestniczą w szkoleniach. Dyskusje są żywe, uczestnicy czasem polemizują z prowadzącymi. Często wraca w nich temat napięcia między spojrzeniem prawnym a psychologicznym.

Przyjmując zgłoszenie, delegat musi z empatią i uważnością wysłuchać osoby, która do niego przychodzi, a jednocześnie pamiętać o swoich obowiązkach prawnych. Obie te rzeczy służą dobru osoby zgłaszającej. Pogodzenie ich bywa trudne i prowadzi czasem do sporów, które uważam za twórcze. Dlatego do prowadzenia szkoleń zapraszamy specjalistów zarówno z zakresu prawa, jak i psychologii. Od delegata nie wymagamy wykształcenia prawniczego ani psychologicznego, ale w swojej pracy powinien on umieć uwzględnić obie perspektywy.

Co w kościelnym systemie ochrony wymaga dziś, zdaniem ojca, najwięcej uwagi?

Jednym z wyzwań jest rozpoznawanie i nazywanie krzywdy osób, które doświadczyły jej jako dorośli. Zaczęliśmy już zajmować się tym zagadnieniem. W zakresie ochrony małoletnich mamy dziś dużą wiedzę, choć wciąż dochodzi do nadużyć. Zjawisko bezbronności dorosłych w duszpasterstwie rozumiemy jeszcze w ograniczonym stopniu, a jeszcze mniej doświadczenia mamy w reagowaniu na ich krzywdę.

Myślę, że niektóre Kościoły lokalne, na przykład we Francji, są pod tym względem dalej. Tworzą już struktury, które przyjmują zgłoszenia od osób skrzywdzonych w dorosłości i zapewniają im wsparcie. Wypracowanie takich rozwiązań będzie wyzwaniem dla Kościoła w Polsce.

Z jakimi trudnościami delegaci najczęściej mierzą się w codziennej pracy?

Pierwsza trudność wiąże się z tym, że przełożeni często wybierają na delegatów osoby, którym ufają i których kompetencje dobrze znają. Właśnie te osoby mają zwykle wiele innych obowiązków w swoich diecezjach czy zgromadzeniach zakonnych i bywają przeciążone pracą. Myślę, że to duży problem i być może po części tłumaczy nieobecność niektórych delegatów na szkoleniach. Oczywiście trudno w diecezji zajmować się wyłącznie tą posługą. Warto jednak, żeby przełożony porozmawiał z delegatem o tym, czy rzeczywiście ma on czas i przestrzeń na tę pracę, czy czuje się w niej bezpiecznie i czy otrzymuje potrzebne wsparcie.

Druga trudność dotyczy superwizji. Delegaci mówią, że jej potrzebują. System ochrony w Polsce daje im taką możliwość, ale kiedy próbowaliśmy szerzej udostępnić superwizję, niewiele osób zdecydowało się z niej skorzystać. Myślę, że może się za tym kryć naturalna obawa przed odsłonięciem własnych słabości czy trudności. Trzeba odwagi, żeby opowiedzieć o nich w grupie i wspólnie przyjrzeć się swojej pracy.

Trzecia trudność jest, moim zdaniem, często niedostrzegana. Delegat też jest człowiekiem. Chce przyjąć osobę zgłaszającą z empatią i wrażliwością, a sam również przeżywa to, co słyszy. Spotyka się z bólem tej osoby, z jej uzasadnionym żalem, złością czy sprzeciwem. Może być przez nią odbierany jako ktoś życzliwy, a jednocześnie jako reprezentant wspólnoty, w której dokonała się krzywda. W sprawach, o których mówimy, osobą krzywdzącą jest najczęściej duchowny. Bardzo często również delegatem jest duchownym, choć tę posługę pełnią także siostry zakonne i osoby świeckie.

Wspomniał ojciec, że tę posługę pełnią także kobiety. Co, zdaniem ojca, wnoszą do pracy delegatów?

Wnoszą inną, według mnie głębszą, wrażliwość i, być może, więcej łagodności i empatii w słuchaniu tego, z czym przychodzi osoba zgłaszająca. W swojej pracy jako duchowny i delegat spotykałem się jednak z osobami, które, gdy zdobyły się na odwagę, by zgłosić krzywdę, wybierały rozmowę z duchownym. Być może chciały spotkać się z kimś z tego samego środowiska co osoba, która je skrzywdziła, i doświadczyć, że w tej rozmowie ich granice są szanowane.

Taki wybór może też wynikać z przekonania, że duchowny delegat ma większą siłę przebicia niż świecka delegatka. Widzę w tym pokłosie klerykalizmu zagrażającego każdemu. Przełożony, jestem tego pewien, z taką samą uwagą słucha duchownego delegata i świeckiej delegatki. Dobrze, żeby osoby zgłaszające o tym wiedziały.

Kto weryfikuje przygotowanie delegatów i na czyje wsparcie mogą oni liczyć w trudnych sprawach?

Przygotowanie delegata weryfikuje przede wszystkim praktyka. Zgłoszenie przyjmuje on samodzielnie, ale pracuje w zespole, w którym zwykle jest jego przełożony. Do zespołu mogą dołączyć także duszpasterz, który na prośbę osoby skrzywdzonej otacza ją opieką duchową czy inni wybrani specjaliści.

Ważne, by delegat miał z kim omówić swoje decyzje, bo skala krzywdy, o której słyszy, może wpłynąć na jego ocenę sprawy. Jest mi wiadome także to, że rozważany jest pomysł, aby móc sprawdzać wiedzę delegatów za pomocą platformy internetowej po zapoznaniu się przez nich z materiałami szkoleniowymi.

Na koniec: jak zachęciłby ojciec delegatów do udziału w szkoleniach?

Zachęcałbym ich, by potraktowali udział w szkoleniach jako wyraz osobistej troski o dobro osób skrzywdzonych, a także odpowiedzialności za system ochrony, który współtworzą. Częścią tej odpowiedzialności jest gotowość do uczenia się od osób, które mają większe doświadczenie w tej posłudze.

Chciałbym też zaapelować do biskupów i prowincjałów, żeby zwracali uwagę na to, czy ich delegaci uczestniczą w szkoleniach. Udział w nich jest dziś dobrowolny, ale uważam jednak, że regularny udział w szkoleniach powinien być dla delegatów priorytetem i przywilejem.