Pacjent ma prawo do opieki duszpasterza

Pacjent ma prawo do opieki duszpasterskiej, a w sytuacji pogorszenia stanu zdrowia lub zagrożenia życia szpital musi mu zapewnić kontakt z duchownym jego wyznania. Koszty realizacji tej posługi ponosi placówka zdrowia – wynika z odpowiedzi ministerstwa zdrowia na wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich.

Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz zwróciła się w sierpniu do ministra zdrowia Bartosza Arłukowicza z pytaniem, czy w służbie zdrowia odmawia się duszpasterzom dostępu do pacjentów. Jak informowała, do biura RPO napływały bowiem „sygnały dotyczące braku posług duszpasterskich w niektórych zakładach służby zdrowia”.

RPO przypominała, że taka sytuacja jest prawnie niedopuszczalna, gdyż świadczenie posług religijnych i opieki duszpasterskiej w placówkach służby zdrowia przewidziane jest w wielu aktach normatywnych regulujących stosunki państwa z Kościołami i związkami wyznaniowymi w Polsce – od Konstytucji RP i Konkordatu, poprzez ustawy do szczegółowych rozporządzeń Ministra Zdrowia.

RPO skupiła się szczególnie na sytuacji w hospicjach. Nawiązywała w swoim wystąpieniu do wątpliwości co do interpretacji przepisów ustawy z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, która powinna określać status posługi duszpasterskiej np. w placówkach opieki paliatywnej. Jak zwracała uwagę RPO, ustawa ta nie wymienia jednoznacznie hospicjów wśród podmiotów leczniczych (art. 4), ale przewiduje w art. 12 ust. 1 pkt 4, iż stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych, innych niż szpitalne, udziela się także w hospicjach.

„Na tym tle powstaje wątpliwość czy hospicja mają prawo do zatrudnienia kapelanów, mogących świadczyć posługi religijne dla chorych, którzy z racji przebywania w hospicjum znajdują się bardzo często w ciężkim stanie zdrowia. Dla osób tych opieka duchownego i posługa religijna może mieć istotne znaczenie, także w wymiarze zdrowotnym. Wydaje się więc niezbędne jednoznaczne objęcie hospicjów przepisami dopuszczającymi zatrudnienie kapelana szpitalnego” – uważa Irena Lipowicz.

Rzecznikowi Praw Obywatelskich odpowiedział wiceminister zdrowia Sławomir Neumann. Zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 4 i art. 12 ustawy o działalności leczniczej hospicja są przedsiębiorstwami podmiotów leczniczych wykonującymi stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne, przez które „rozumie się (…) świadczenia szpitalne, jak i (…) stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne inne niż szpitalne. Te ostatnie wykonywane są w: zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie i pielęgnacyjno-opiekuńczym, zakładzie rehabilitacji leczniczej bądź w hospicjum (…)” – odpowiedziało MZ.

Powołując się na przepisy ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przyznał, że pacjent przebywający w placówce wykonującej działalność leczniczą „ma prawo do opieki duszpasterskiej, zaś w sytuacji pogorszenia się stanu zdrowia lub zagrożenia życia ww. podmiot jest obowiązany umożliwić pacjentowi kontakt z duchownym jego wyznania”.

„W celu realizacji tego prawa podmiot leczniczy jest zobowiązany do poniesienia kosztów jego realizacji chyba, że przepisy odrębne stanowią inaczej” – dodał Neumann.

„Prawo do opieki duszpasterskiej – przypomniało MZ – obejmuje prawo do bezpośredniego kontaktu z opiekunem duchowym wyznawanej przez siebie religii, umożliwienia uczestnictwa w obrzędach religijnych organizowanych w szpitalu, przyjmowania sakramentów, a w sytuacji pogorszenia się stanu zdrowia powodującego odczucie zagrożenia prawo do niezwłocznego zawiadomienia duchownego wyznawanej przez pacjenta religii i umożliwienie z nim kontaktu. W tym celu pacjent powinien otrzymać informację, jakiego wyznania kapelani sprawują opiekę duszpasterską w szpitalu, w jaki sposób można się z nimi skontaktować, gdzie i o której godzinie odbywają się nabożeństwa”.

Resort zdrowia zwrócił jednak uwagę, że przepisy ustawy o prawach pacjenta nie regulują, w jakiej formie np. dyrektor szpitala zadba o prawo pacjentów do korzystania z posługi duszpasterza (czy i jaką podpisze z kapelanem umowę, w jaki sposób umożliwi mu wejście na teren szpitala itd.), nakłada jedynie obowiązek poniesienia kosztów jego realizacji.

Wybór w tym zakresie, zwłaszcza jeśli chodzi o placówki prywatne, należy do kierownika podmiotu leczniczego. W przypadku, gdy szpital jest jednostką budżetową i jego kierownik podejmie decyzję o zatrudnieniu kapelana szpitalnego, kwestie jego wynagrodzenia reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 czerwca 2013 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę pracowników podmiotów leczniczych działających w formie jednostki budżetowej.

„Z kolei decyzja o istnieniu kaplicy w podmiocie leczniczym jest pozostawiona kierownikowi tego podmiotu” – napisało MZ.

Zdaniem krajowego duszpasterza służby zdrowia ks. Stanisława Warzeszaka, przypadki odmowy współpracy z kapelanami zdarzają się najczęściej właśnie w prywatnych jednostkach służby zdrowia, choć dotychczas były one nieliczne. – Odmowa posługi kapelana, gdy pacjent wyraźnie tego chce, występuje raczej rzadko. Niemniej zdarzają się przypadki ideologicznych uprzedzeń. Problemy polegają głównie na trudnościach w dostępie do pacjenta. Nie ma bowiem spontanicznych wezwań kapelana do pacjenta, ten musi szukać z nim kontaktu, co nierzadko jest trudne – powiedział KAI ks. Warzeszak.

Ministerstwo Zdrowia podkreśla, że brak zawarcia „umowy z kapelanami w przypadku podmiotów leczniczych udzielających świadczeń zdrowotnych w hospicjum nie ogranicza prawa pacjenta do opieki duszpasterskiej”. O ograniczeniu lub pozbawieniu tego prawa można by mówić wtedy, gdyby np. szpital lub hospicjum wyraźnie odmawiało pacjentom kontaktu z kapelanem.

„Sam fakt braku zatrudnienia kapelana w hospicjum stacjonarnym nie przesądza o braku zapewnienia opieki duszpasterskiej i naruszeniu praw pacjenta (…)” – czytamy w odpowiedzi resortu na wystąpienie RPO.

Jednocześnie MZ poinformowało Rzecznika Praw Obywatelskich, że „nie prowadzi monitoringu działalności Duszpasterstwa Służby Zdrowia, czy w ogólne aktywności na terenie podmiotów leczniczych kapelanów reprezentujących poszczególne kościoły i związki wyznaniowe”. Nie dysponuje zatem danymi na temat liczby kapelanów udzielających posług duszpasterskich w placówkach służby zdrowia.

Według krajowego duszpasterza służby zdrowia, w szpitalach, hospicjach, domach opieki społecznej i innych placówkach posługuje ok. 1500 kapelanów. „Na pełnych etatach jest bardzo niewielu, ok. 20% i tylko w dużych jednostkach. Na ogół są to cząstkowe etaty” – dodaje ks. Warzeszak.