Papież w Afryce : wsparcie Kościołów lokalnych na rzecz pokoju

Podróż Leona XIV do Afryki, w dniach od 13 do 23 kwietnia, wpisuje się w podwójną logikę: duszpasterską i zarazem geopolityczną. A wybierając Algierię na kraj, który otworzy tę pielgrzymkę, by następnie udać sie do Kamerunu, Angoli i Gwinei Równikowej, Ojciec Święty wskazuje, że kontynent afrykański to wyjątkowe miejsce dialogu między religiami, ale też teren politycznych i społecznych napięć, w obliczu których Kościół katolicki stara się pełni rolę mediatora.

Bez wątpienia, to właśnie „algierski etap”, od 13 do 15 kwietnia, jest najbardziej symboliczną częścią podróży i już teraz skupia dużą uwagę mediów, zwłaszcza we Francji, której kolonią Algieria była aż do 1962 r. Pierwsze papieskie pozdrowienie zaplanowane jest przy Memoriale męczenników wojny o niepodległość i to właśnie te słowa będą słuchane ze szczególną uwagą, zwłaszcza w kontekście trwającego kryzysu dyplomatycznego między Francją a Algierią.

Będzie to pierwsza w historii wizyta papieża w tym w większości muzułmańskim kraju, co nadaje jej jeszcze większego znaczenia dyplomatycznego. Algieria jest postrzegana jako „skrzyżowanie” między krajami afrykańskimi a śródziemnomorskmi, ale też jako ziemia o złożonej historii, sięgającej od starożytnego chrześcijaństwa i jego dziedzictwa, po czasy współczesne, naznaczone przemocą, zwłaszcza podczas „czarnej dekady” lat 90-tych. To dziesięciolecie pochłonęło życie blisko 200 tysięcy osób, a wśród nich 19 katolickich duchownych i osób zakonnych, beatyfikowanych w Oranie 8 grudnia 2018 r.

W tym kontekście, wizyta papieża jawi się jako gest otwarcia i wzajemnego poszanowania, i ma na celu umocnienie relacji między Stolicą Apostolską a władzami kraju, w którym wspólnota chrześcijańska jest niezwykle mała.

Skądinąd, z algierskiego punku widzenia, papieska pielgrzymka jest też okazją do przynajmniej częściowego uśmierzenia zazdrości wobec Maroka, z którym Algieria mocno rywalizuje na wielu płaszczyznach, a które odwiedził Franciszek w 2019 r., kierując nań oczy całego świata. Teraz to wreszcie konkurująca z tym państwem Algieria będzie w centrum zainteresowania.

W perspektywie religijnej, wizyta ta wpisuje się natomiast w odkrywanie na nowo pamięci o starożytnym chrześcijaństwie, które w tym przypadku uosabia św. Augustyn, pochodzący z terenów dzisiejszej Algierii. Sam papież przedstawia się jako „syn św. Augustyna”, a to odwołanie szerokim echem odbija się w algierskim społeczeństwie, co podkreśla metropolita Algieru kard. Jean-Paul Vesco. W rozmowie z Vatican News hierarcha mówi, że Algierczycy będą „dogłębnie poruszeni” papieską wizytą i podkreśla, że owo papieskie „duchowe synostwo” sprawia, iż społeczeństwo uważa Leona XIV za „swojego” papieża. Po raz pierwszy Następca św. Piotra cieszy się tak wielkim zainteresowaniem w tym kraju. Ten wymiar historyczny pozwala papieżowi wpisać się w pewną ciągłość dziejową, która wykracza poza obecne napięcia.

Papieska pielgrzymka wiąże się też z poważnymi wyzwaniami politycznymi. Algieria, kraj przywiązany do swej muzułmańskiej tożsamości, która jest zarazem ważną częścią tożsamości państwowej, z dużą ostrożnością przygląda się wszystkim publicznym przejawom wiary katolickiej. W związku z tym nie można nie spojrzeć na papieską wizytę również jako na próbę znalezienia równowagi dyplomatycznej, w rzeczywistości, w której dialog międzyreligijny ma pierwszeństwo przed jakąkolwiek próbą zaznaczenia instytucjonalnej widoczności Kościoła. Kardynał Vesco mówi więc o „Kościele skromnym i afrykańskim”, podkreślając zmianę charakteru obecności wspólnoty katolickiej pośród Algierczyków, która jest dziś ukierunkowana na służbę, świadectwo i dyskrecję. Takie podejście wpisuje się w szerszą strategię Watykanu w krajach o większości muzułmańskiej.

Także pamięć odgrywa kluczową rolę w tej wizycie. Nawet dyskretne nawiązanie do męczenników z lat 90., np. gdy Papież uda się do dzielnicy Bab El Oued aby uczcić pamięć dwóch hiszpańskich augustianek, zamordowanych w 1994 r. – może nadać jego pielgrzymce wymiar pojednania i uzdrowienia. Bowiem w tym kraju papież nie będzie zwracał się jedynie do katolików, ale do całego społeczeństwa, uznając jego cierpienia w przeszłości i zachęcając do dialogu. Zdaniem kard. Vesco, będzie to spotkanie z „małym Kościołem ale i z gościnnym narodem”, której to gościnności można doświadczyć zwłaszcza podczas osobistych spotkań  – a takim będzie papieska pielgrzymka.

Wreszcie, Algieria jest też swoistą „Bramą Afryki”, jak często się mówi w kręgach kościelnych, co nadaje papieskiej wizycie także wymiar programowy. Nadaje całej podróży ton pielgrzymki pod znakiem pokoju, dialogu między religiami i uznania lokalnych tożsamości. W kontekście międzynarodowym, naznaczonym napięciami i zamykaniem się we własnych tożsamościach, jawi się ona jako gest zarówno polityczny jak i duchowy, dążąc do umocnienia pozycji Stolicy Apostolskiej jako uczestnika dialogu międzynarodowego.

Pomost w głąb Afryki

W Kamerunie, gdzie papież będzie przebywał od 15 do 18 kwietnia, wyzwania mają inny charakter. Kraj ten jest naznaczony napięciami wewnętrznymi, zwłaszcza w regionach anglojęzycznych, gdzie dochodzi do konfliktów między grupami separatystycznymi a władzą centralną. W tym kontekście wizyta papieska nabiera wymiaru apelu o pokój i jedność narodową. Kościół katolicki odgrywa tam ważną rolę zarówno społeczną, jak i polityczną, a papież zwróci się bezpośrednio do władz oraz przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, aby zachęcić do pokojowych rozwiązań Szczególnie istotnym etapem będzie jego wizyta w diecezji Bamenda, gdzie miejscowy arcybiskup. Andrew Nkea, uchodzi za jedną z nielicznych postaci jednoczących kraj.

Pod względem religijnym Kamerun wyróżnia się dużą żywotnością chrześcijaństwa i zarazem znaczną różnorodnością religijną. Ojciec Święty spotka się tam z bardzo dynamicznymi wspólnotami, zwłaszcza z młodzieżą, kapłanami i osobami zakonnymi, zaangażowanymi w działalność społeczną. Ten etap pozwoli ukazać afrykański Kościół, który się rozwija, ale też mierzy się z poważnymi wyzwaniami, takimi jak ubóstwo, nierówności i napięcia między wspólnotami.

W Angoli, od 18 do 21 kwietnia, wizyta odbywa się w kontekście naznaczonym skutkami wojny domowej, która pustoszyła to państwo aż do 2002 roku, oraz wyzwaniami związanymi z rozwojem gospodarczym i demokratyzacją. Bogaty w zasoby naturalne kraj wciąż zmaga się z dużymi nierównościami. Leon XIV skieruje tam przesłanie na temat sprawiedliwości społecznej i dzielenia się bogactwem, w duchu katolickiej nauki społecznej. Szczególnie obserwowane będą spotkania z władzami politycznymi, w kraju, w którym sposób sprawowania władzy wciąż jest tematem delikatnym.

Kościół katolicki, silnie obecny w  Angoli, odgrywa kluczową rolę w edukacji i ochronie zdrowia. Wizyta Leona XIV, następująca po podróży Benedykta XVI w 2009 roku, będzie okazją do docenienia tego zaangażowania, ale także do zachęcenia elit politycznych do większej odpowiedzialności. W kraju o większości chrześcijańskiej papież będzie mógł odwołać się do solidnych fundamentów religijnych, głosząc swe przesłanie, a jednocześnie wzywając do zmiany zwyczajów politycznych.

Wreszcie w Gwinei Równikowej, ostatnim etapie podróży od 21 do 23 kwietnia, łączą się zarówno polityczne jak też symboliczne wyzwania tej pielgrzymki. Kraj ten bywa krytykowany za władzę autorytarną i łamanie praw człowieka, a władzę od 1979 roku sprawuje autorytarny prezydent Teodoro Obiang Nguema. Obecność papieża będzie więc uważnie obserwowana, zwłaszcza pod kątem jego zdolności do zachowania równowagi między szacunkiem dla władz a obroną praw człowieka. Ten etap może okazać się jednym z najbardziej delikatnych momentów pielgrzymki, a papieskie słowa będą analizowane z wielką uwagą.

Pod względem religijnym Gwinea Równikowa charakteryzuje się silną obecnością katolicyzmu, co stanowi dziedzictwo czasów kolonizacji hiszpańskiej. Papież spotka się tam z dobrze zorganizowanym Kościołem, który jednak mierzy się z typowymi wyzwaniami współczesnych społeczeństw afrykańskich, takimi jak młode pokolenia i ich aspiracje, ubóstwo i migracje. Wymiar duszpasterski wizyty będzie miał duże znaczenie — obejmie celebracje i spotkania mające na celu umocnienie wiary lokalnych wspólnot.

Podsumowując, ta afrykańska podróż jawi się jako synteza priorytetów pontyfikatu Leona XIV: promowanie pokoju, wspieranie dialogu międzyreligijnego oraz umacnianie Kościołów lokalnych w ich misji społecznej. Od Algierii po Zatokę Gwinejską rysuje ona duchową i polityczną mapę Afryki, na której Kościół pragnie odgrywać rolę mediatora i świadka w świecie przechodzącym głębokie przemiany.