Pawilon Watykański zaskakuje na Biennale w Wenecji

„Winnica kwitnie, ale gdy winogrona dojrzeją, zrywają je gołębie i kosy, albo odwiedzający” – ojciec Ermanno Barucco serdecznie wita wszystkich gości w swoim ogrodzie klasztornym w Wenecji. 53-letni zakonnik zarządza „Giardino Mistico” karmelitów bosych, położonym tuż obok dworca kolejowego. Ta oaza o powierzchni 5000 metrów kwadratowych jest jedną z dwóch lokalizacji Pawilonu Watykańskiego w ramach 61. Biennale Sztuki w Wenecji 2026 roku i to po raz pierwszy. Pod hasłem „Ucho jest okiem duszy” są one poświęcone św. Hildegardzie z Bingen (1098–1179) i zawierają elementy twórczości światowej sławy artystów, takich jak Patti Smith, Tatjana Bilbao, Jim Jarmusch i Alexander Kluge.

Spokój i zapach lawendy

Tuż za niepozorną bramą, odwiedzający spotykają się ze spokojem i zapachem lawendy; nie ma mowy o warczących silnikach łodzi, hałaśliwych pociągach ani tłumach turystów. Słuchawki umożliwiają około 40-minutową duchową podróż przez różnorodny ogród, w pełni zgodny z „zieloną mocą” (łac. viriditas), którą mistyczka, kompozytorka i Doktor Kościoła św. Hildegarda przypisywała wszystkim stworzeniom i uważała za fundament wszelkiego uzdrowienia.

Następnie odwiedzający zanurzają się w różnorodnych kompozycjach stworzonych przez 20. muzyków na potrzeby Pawilonu Watykańskiego, którego kuratorami są Hans Ulrich Obrist i Ben Vickers, wraz z zespołem Soundwalk Collective.

Winnice, róże, drzewa owocowe, zioła lecznicze

Oddech zwiedzających staje się spokojniejszy, a kroki wolniejsze na chrupoczącym żwirze, gdy spacerują pod pergolą winorośli i białych róż. Wzrok wędruje po pieczołowicie pielęgnowanych grządkach ziół i warzyw, gajach oliwnych, winoroślach, drzewach owocowych i roślinach ozdobnych.

Eteryczne dźwięki, akustyczna muzyka świata, dzwonki lub śpiewy gregoriańskie, w słuchawkach, zapraszają do odkrywania wewnętrznego świata. Ławki zachęcają do skupienia się na poszczególnych sekwencjach, nawet z widokiem na wodę. Wysokie mury klasztoru niespodziewanie otwierają się na jeden z licznych kanałów Wenecji.

Nagle, przy ogrodzie ziołowym, szept: „Tymianek, melisa, rozmaryn…” „To byłem ja” – uśmiecha się ojciec Ermanno, jeden z siedmiu zakonników w klasztorze. „Artyści dali mi wskazówki: Mów wolniej, ciszej, jak modlitwę”.

Modlitwa Maryjna Patti Smith

Kilka metrów dalej, przed małą kaplicą, ciepły kobiecy głos intonuje długi wiersz maryjny w pierwszej osobie: „To Patti Smith!” Legendarna amerykańska poetka, muzyk punkowy i rockowy zaśpiewała skomponowaną przez siebie modlitwę podczas otwarcia w kościele klasztornym na początku maja. „To w północnoamerykańskiej tradycji charyzmatycznej spontanicznych modlitw kierowanych przez Ducha Świętego – piękne, prawda?” – zachwyca się ojciec Ermanno.

Wielu odwiedzających podziela jego entuzjazm dla mistycznego ogrodu; niektórzy wydają się być niemal w transie. „Muzyka w połączeniu ze wspaniałym ogrodem, to było bardzo medytacyjne i głęboko mnie poruszyło” – mówi młoda kobieta z Kanady. „Jak dotąd, to moje najpiękniejsze doświadczenie Biennale”.

Projekt w kościele zniszczonym przez powódź

Niecałe cztery kilometry stąd czeka drugi Pawilon Watykański na Biennale: w dawnym kościele Santa Maria Ausiliatrice, w pobliżu ogrodów Biennale, zmarły w marcu filmowiec i pisarz Alexander Kluge stworzył monumentalną instalację filmów i obrazów poświęconych św. Hildegardzie z Bingen.

Na ekranach ikoniczne obrazy z pism Doktora Kościoła zestawiane są ze współczesnymi tekstami i obrazami. Humor Kluge’a przebija na przykład, gdy rozmyśla nad niemieckim słowem „Angsthase” – „tchórzliwy zając”.

Pieśni Sióstr Hildegardy

W kościele, poważnie zniszczonym przez powodzie, ołtarz maryjny przywołuje wspomnienia dawnych czasów. Skąpany w delikatnym świetle żółtych pałeczek świetlnych, nastrój doskonale komponuje się z mottem Biennale: „W tonacji molowej”.

Kilka razy dziennie benedyktynki z opactwa w Eibingen nad Renem, które również brały udział w projekcie artystycznym ku czci przełożonej, śpiewają tam łacińską Liturgię Godzin. Oprawę naukową zapewniła siostra Maura Zátonyi, założycielka „Akademii Hildegardy” i uznana znawczyni świętej.

Wspierała również kościelne „Skryptorium”: dziesiątki książek w wielu językach o zakonnicy, ogłoszonej Doktorem Kościoła przez papieża Benedykta XVI w 2014 roku, a także jej własne prace na temat teologii, mistycyzmu, muzyki, nauk przyrodniczych i medycyny.

Sanni Priha z Finlandii i Dan Davis z Iowa w USA z zainteresowaniem przeglądają książki o popularnej świętej. Są pod wielkim wrażeniem idei stojącej za oboma Pawilonami Watykańskimi z ramach Biennale. „Wszyscy potrzebujemy duchowego uzdrowienia” – mówi Dan. „Myślę, że to może być cenny wkład”.