“Poverello”: św. Franciszek oczami artystów kilku epok

Wystawę, która która w 800. rocznicę śmierci św. Franciszka z Asyżu opowie o nim językiem sztuki przygotowało Muzeum Archidiecezji Warszawskiej. Można na niej zobaczyć dzieła Jana Matejki, Józefa Chełmońskiego, Jacka Malczewskiego, Antoniego Rząsy, Tadeusza Boruty i innych wybitnych twórców kilku epok. Wernisaż wystawy zatytułowanej “Poverello” (Biedaczyna) odbył się 1 października.

Wystawa gromadzi obrazy, rzeźby i grafikę, a także przedmioty rzemiosła artystycznego, numizmaty, tkaniny i fotografie z siedmiu stuleci – od XIII do XXI wieku. Eksponaty pochodzą z ponad dwudziestu kolekcji muzealnych i klasztornych z całej Polski.. Organizatorzy mają nadzieję, że dzięki zaprezentowaniu tak wielu dzieł stworzonych przez zróżnicowaną grupę wybitnych twórców „Poverello” stanie się jednym z ważniejszych wydarzeń artystycznych sezonu.

Na wystawie znajdą się prace Jana Matejki, Józefa Chełmońskiego, Jana Stanisławskiego, Jacka Malczewskiego, Włodzimierza Tetmajera, Antoniego Rząsy, Tadeusza Boruty, Jana Szczepkowskiego, Antoniego Michalaka, Jerzego Tchórzewskiego, Marii Hiszpańskiej-Neumann, Zbigniewa Pronaszki, Wiesława Szamborskiego i Józefa Wilkonia.

To twórcy reprezentujący zupełnie różne wrażliwości, techniki i epoki, od malarstwa akademickiego i młodopolskiego symbolizmu, przez sztukę powojenną, po współczesne interpretacje. “Ta różnorodność – zestawienie dziewiętnastowiecznego realizmu z powojenną ekspresją i współczesną ilustracją – ma pokazać, jak wielu artystów na przestrzeni wieków mierzyło się z postacią Franciszka, każdy w swoim stylu” – tłumaczą organizatorzy.

Wśród najważniejszych obiektów znajdzie się pochodząca z ok. 1400 roku skarbona ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie oraz XIII-wieczne dukaty. Do rzadko pokazywanych dzieł należy „Św. Franciszek” Antoniego Rząsy, na co dzień prezentowany niemal wyłącznie w Zakopanem.

Szczególne miejsce zajmie cykl Tadeusza Boruty „Święty Franciszek oddaje się pod opiekę Kościoła”, a także „Stygmatyzacja” Antoniego Michalaka – obraz z 1927 roku z parafii pod wezwaniem św. Antoniego w Gdyni.

Wystawa opowie o atmosferze Asyżu, która kształtowała świadomość młodego Giovanniego di Pietro di Bernardone, o odkrywaniu powołania i wyborze życiowej drogi, o towarzyszącym
Franciszkowi przez całe życie umiłowaniu wszelkiego stworzenia, o poświęceniu drugiemu człowiekowi i uwielbieniu ubóstwa, wreszcie o wydarzeniach i cudach z jego życia oraz o transitus – przejściu z tego świata do wieczności.

Eksponaty pochodzą z ponad dwudziestu kolekcji muzealnych i klasztornych z całej Polski, w tym z Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Narodowego w Kielcach, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Śląska Opolskiego, Muzeum Mazowieckiego w Płocku, Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Uniwersyteckiego w Toruniu, Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a także ze zbiorów klasztorów franciszkańskich, w tym Klasztoru św. Franciszka w Krakowie i klasztoru franciszkanów w Gdyni, oraz z licznych kolekcji prywatnych. Swój wkład wniesie również kolekcja własna Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.

“Święty Franciszek zawsze należał do, jeżeli tak można powiedzieć, najpopularniejszych świętych, jednak w XIX wieku nastąpiło wyraźne odrodzenie zainteresowania jego postacią” – powiedział KAI dyrektor Muzeum Archidiecezji Warszawskiej Piotr Kopszak. Zaznaczył, że zainteresowanie św.Franciszkiem – także wśród artystów i intelektualistów – było zawsze widoczne, nie tylko w kręgu bliskim Kościołowi.

“Biedaczyna” z Asyżu właściwie cały czas pozostaje inspiracją, o czym świadczy duża liczba wystaw organizowanych w całej Europie, ale także w Stanach Zjednoczonych – zwraca uwagę Piotr Kopszak. Na przykład w Baltimore trwa obecnie pokaz mszału świętego Franciszka.

Wystawie, która potrwa do 10 stycznia 2027 roku towarzyszyć będą cykl wykładów oraz katalog.

Wystawa „Poverello. Święty Franciszek z Asyżu” zorganizowana została pod patronatem honorowym Arcybiskupa Metropolity Warszawskiego Adriana Galbasa SAC. Kuratorzy: Roksana Gawrońska, o. Andrzej Zając OFMConv. Aranżacja wystawy: Sonia Graban.

***
Franciszek – Jan Bernardone urodził się w Asyżu w 1182 r. w bogatej rodzinie kupieckiej. W młodości żył beztrosko i razem z przyjaciółmi oddawał się zabawie, marzył, by zostać rycerzem. Za udział w powstaniu przeciwko feudałom trafił do więzienia, z którego wyszedł dotknięty chorobą. Po powrocie do Asyżu rozpoczął się w nim powolny proces nawrócenia duchowego.

W obecności biskupa Asyżu Franciszek w symbolicznym geście zrzucił z siebie ubranie, wyrażając w ten sposób zamiar wyrzeczenia się ojcowskiego dziedzictwa. Pociągnął za sobą wielu przyjaciół, w tym także poważnych obywateli umbryjskich miast. W opuszczonej szopie założyli klasztor, gdzie razem wiedli życie pokutnicze i skąd wyruszali na misje.

Franciszek i jego coraz liczniejsi współbracia osiedlili się w Porcjunkuli, czyli w kościele Matki Bożej Anielskiej. Dzięki młodej kobiecie – Klarze z asyskiej rodziny Offreduccich, która w 1211 przyjęła habit z rąk Franciszka, powstała również żeńska gałąź zakonu franciszkańskiego – klaryski.

W 1221 r. Franciszek założył tzw. trzeci zakon dla ludzi świeckich. Tercjarze, żyjący w rodzinach, praktykowali w ramach swojego stanu rady ewangeliczne: czystości, ubóstwa i posłuszeństwa.

W 1224 r., w czasie, gdy Franciszek pościł przez 40 dni na górze Alwernia, na jego ciele pojawiły się stygmaty, czyli rany w tych samych miejscach, w których miał je ukrzyżowany Chrystus. Był to pierwszy w historii Kościoła taki przypadek. Franciszek zmarł 3 października 1226 r. w Porcjunkuli. W niespełna dwa lata później papież Grzegorz IX ogłosił go świętym.